Kuszenie świętego Antoniego Salvadora Dalego przedstawia klęczącego pustelnika, który unosi krzyż w stronę nadciągającego konia i pochodu słoni poruszających się na nienaturalnie długich, cienkich nogach. Jak informuje redakcja Fine Art Express, powołując się na dokumentację dzieła, obraz powstał w 1946 roku na potrzeby międzynarodowego konkursu związanego z ekranizacją powieści „Bel-Ami” Guy de Maupassanta. Szczegóły dotyczące daty, techniki, wymiarów i historii wystaw potwierdza oficjalny katalog Fundació Gala-Salvador Dalí.
Dalí nie wygrał konkursu. Jury wybrało pracę Maxa Ernsta, która pojawiła się na kilka sekund w filmie „The Private Affairs of Bel Ami” z 1947 roku. Wersja hiszpańskiego surrealisty stała się jednak jednym z najbardziej rozpoznawalnych przedstawień kuszenia świętego Antoniego: niewielka postać eremity zajmuje dolny narożnik płótna, podczas gdy koń, słonie, nagie postacie i fantastyczne konstrukcje dominują nad pustynnym krajobrazem.
To nie święty wypełnia centrum sceny, lecz materializujące się przed nim zagrożenie.
Obraz powstał dla hollywoodzkiego filmu
W 1946 roku w Stanach Zjednoczonych zorganizowano Bel Ami International Art Competition. Artyści mieli przygotować własne przedstawienie kuszenia świętego Antoniego, które mogłoby zostać wykorzystane w filmie wytwórni związanej z producentem Davidem L. Loewem i reżyserem Albertem Lewinem.
Film był adaptacją wydanej w 1885 roku powieści „Bel-Ami” Guy de Maupassanta. W konkursie uczestniczyli uznani twórcy amerykańscy i europejscy, w tym Salvador Dalí, Max Ernst, Leonora Carrington, Paul Delvaux oraz Dorothea Tanning. Oficjalny katalog Fundacji Dalego określa pracę jako obraz przygotowany w związku z konkursem dotyczącym filmu „Bel Ami”. Dokumentacja Smithsonian Institution potwierdza natomiast, że wystawa konkursowa obejmowała 11 obrazów.
Dalí przebywał wówczas w Stanach Zjednoczonych. Do Nowego Jorku przyjechał w sierpniu 1940 roku po opuszczeniu okupowanej przez Niemców Francji. W Ameryce zajmował się nie tylko malarstwem, lecz także teatrem, modą, biżuterią, literaturą i filmem.
Wcześniej współpracował z Luisem Buñuelem, a w latach 40. uczestniczył również w projektach związanych z Alfredem Hitchcockiem i Waltem Disneyem.
O swojej fascynacji amerykańską kulturą filmową Dalí pisał do André Bretona:
„Jestem w Hollywood, gdzie nawiązałem kontakt z trzema amerykańskimi surrealistami: Harpo Marxem, Disneyem i Cecilem B. DeMille’em” — pisał Salvador Dalí w liście do André Bretona, przytoczonym przez kuratorkę LACMA Katię Zavistovski.
Według materiałów Los Angeles County Museum of Art artysta miał namalować „Kuszenie świętego Antoniego” w ciągu kilku dni, pracując w studiu położonym obok Colony Restaurant w Nowym Jorku. Informacja ta jest podawana jako relacja dotycząca okoliczności powstania płótna, natomiast oficjalna karta katalogowa jednoznacznie datuje dzieło na 1946 rok.
Najważniejsze fakty dotyczące obrazu:
- autor: Salvador Dalí;
- tytuł: „The Temptation of St. Anthony”, po polsku „Kuszenie świętego Antoniego”;
- rok powstania: 1946;
- technika: olej na płótnie;
- wymiary: 89,5 × 119,5 cm;
- sygnatura: „Gala Salvador Dali 1946”;
- obecne miejsce przechowywania: Królewskie Muzea Sztuk Pięknych Belgii w Brukseli.
Co dokładnie przedstawia „Kuszenie świętego Antoniego”
W lewej dolnej części obrazu znajduje się nagi, klęczący Antoni. Święty odchyla ciało do tyłu i wyciąga przed siebie krzyż. Gest kieruje w stronę stającego dęba konia, który otwiera pochód fantastycznych stworzeń.
Za koniem pojawiają się słonie. Ich korpusy są masywne, lecz nogi pozostają niezwykle cienkie i wydłużone, przypominając odnóża pająków. Zwierzęta niosą na grzbietach przedmioty, postacie i budowle. Wśród nich widać nagą kobietę stojącą na podstawie umieszczonej na słoniu, monumentalny obelisk oraz rozbudowane konstrukcje architektoniczne z fragmentami nagich ciał.
Kontrast jest podstawą całej kompozycji: niewielki człowiek przeciwstawia krzyż ogromnemu pochodowi, którego ciężar opiera się na niemal nierealnych podporach.
LACMA zwraca uwagę, że Dalí nie skoncentrował sceny na samym pustelniku. Najwięcej przestrzeni zajmują stworzenia przedstawiające pokusy lub siły mające go dręczyć. Koń i słonie górują nad Antonim, a erotyczne motywy pojawiają się zarówno w postaciach kobiet, jak i w kształtach niesionych konstrukcji.
Muzealna interpretacja nie rozstrzyga jednoznacznie, jak zakończy się konfrontacja. Koń może cofać się pod wpływem krzyża, ale jego pozycja pozwala również odczytać scenę jako moment bezpośrednio poprzedzający atak. Dalí zatrzymał wydarzenie w punkcie, w którym opór świętego i napór fantastycznego orszaku pozostają nierozstrzygnięte.
W obrazie można wyodrębnić trzy zasadnicze elementy:
- klęczącego Antoniego broniącego się krzyżem;
- konia stojącego najbliżej pustelnika;
- pochód słoni niosących postacie, obelisk i fantastyczną architekturę.
Niebo jest rozległe, częściowo zasnute chmurami, a scena rozgrywa się na pustej, otwartej przestrzeni. Dalí ograniczył liczbę elementów krajobrazu, dzięki czemu wzrok kieruje się na przeskalowane zwierzęta oraz ich ładunek. Na dalszym planie pojawiają się niewielkie postacie i fragmenty otoczenia, lecz nie konkurują one z głównym orszakiem.
Kim był święty Antoni przedstawiony przez Dalego
Temat obrazu odnosi się do Antoniego Wielkiego, chrześcijańskiego pustelnika związanego z Egiptem. W tradycji hagiograficznej jego samotnemu życiu na pustyni towarzyszyły próby, wizje i ataki sił demonicznych. Opowieść stała się jednym z najczęściej podejmowanych tematów religijnych w europejskiej sztuce.
Sceny kuszenia Antoniego przedstawiali między innymi Hieronim Bosch, Matthias Grünewald, Paul Cézanne i artyści związani z surrealizmem. Temat pozwalał połączyć postać historycznego pustelnika z fantastycznymi stworzeniami, zdeformowanymi ciałami oraz wizjami, które nie podlegały zasadom realistycznego przedstawienia.
Dalí zachował podstawowy układ narracji: samotny człowiek staje przeciw obrazom pokusy. Zmienił jednak proporcje i sposób prezentacji zagrożenia. Antoni jest mały, bezbronny i pozbawiony osłony. Nie ma przy nim rozbudowanej architektury ani grupy innych postaci. Jedynym widocznym narzędziem oporu pozostaje krzyż.
Pustynia nie stanowi jedynie tła. Oddziela Antoniego od świata i sprawia, że cała konfrontacja zostaje sprowadzona do pojedynczego gestu obrony.
Dlaczego Dalí przegrał konkurs z Maxem Ernstem
Zwycięzcą konkursu został Max Ernst. To jego obraz wykorzystano w końcowej części filmu „The Private Affairs of Bel Ami”. Według relacji LACMA praca pojawiała się na ekranie przez około 10 sekund, stanowiąc wyraźny kolorystyczny kontrast wobec czarno-białego filmu.
Krytyk filmowy „The New York Times” Bosley Crowther opisał widoczne na ekranie dzieło jako:
„wyglądające jak źle ugotowany homar” — Bosley Crowther o obrazie Maxa Ernsta pokazanym w filmie „The Private Affairs of Bel Ami”, cytowany przez LACMA.
Przegrana Dalego nie zakończyła historii jego płótna. Obraz prezentowano już w 1946 roku w Waszyngtonie oraz w nowojorskiej Knoedler Gallery. W kolejnych dekadach znalazł się na wystawach między innymi w Pittsburghu, Rzymie, Brukseli, Paryżu, Rotterdamie, Londynie, Wenecji, Centre Pompidou oraz Museo Reina Sofía. Oficjalny katalog Fundacji Dalego dokumentuje kilkadziesiąt wystaw i publikacji poświęconych dziełu.
LACMA ocenia, że mimo niewygrania konkursu wersja Dalego stała się najbardziej znaną spośród zgłoszonych prac. W latach 2017–2018 obraz był czasowo prezentowany w Los Angeles jako wypożyczenie z Królewskich Muzeów Sztuk Pięknych Belgii. W zamian belgijska instytucja otrzymała na wystawę „Zdradliwość obrazów” René Magritte’a ze zbiorów LACMA.
Gdzie znajduje się obraz Salvadora Dalego
„Kuszenie świętego Antoniego” należy do kolekcji Królewskich Muzeów Sztuk Pięknych Belgii w Brukseli. Instytucja wymienia płótno wśród swoich emblematycznych dzieł XX wieku. W 2014 roku obraz był jednym z najważniejszych punktów wystawy „Desire”, prezentującej różne artystyczne interpretacje pragnienia.
Dzieło ma 89,5 cm wysokości i 119,5 cm szerokości. Nie jest więc monumentalnym płótnem, mimo że sposób rozplanowania postaci, duża powierzchnia nieba oraz skrajnie wydłużone nogi zwierząt tworzą wrażenie ogromnej przestrzeni.
Obraz pozostaje podpisany i datowany w prawym dolnym fragmencie: „Gala Salvador Dali 1946”. W dokumentacji proweniencji wymienieni są H. Robiliart oraz Anne-Marie Robiliart z Brukseli. Szczegółowy wykaz wystaw, bibliografię oraz dane techniczne publikuje Fundació Gala-Salvador Dalí.
„Kuszenie świętego Antoniego” powstało jako praca konkursowa przeznaczona dla konkretnej produkcji filmowej. Nie znalazło się jednak w filmie, dla którego je namalowano. Dziś to właśnie wizja Dalego — samotny pustelnik, rozszalały koń oraz słonie kroczące na pajęczych nogach — pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych obrazów związanych z konkursem „Bel Ami”.
Więcej informacji na ten temat oraz innych praktycznych porad znajdziesz na naszej stronie. Polecamy również przeczytać: Kim jest kurator wystawy i co właściwie robi? Zawód od kuchni