Nowak MagdalenaW 1946 roku Salvador Dalí wziął udział w konkursie na obraz do filmu — i choć nie zwyciężył, stworzył jedno ze swych najsłynniejszych dzieł. Kuszenie świętego Antoniego to defilada pokus kroczących przez pustynię na absurdalnie długich, pajęczych nogach.
Pochód pokus
Nagi pustelnik Antoni klęczy w rogu, unosząc krzyż przeciw nadciągającej procesji. Prowadzi ją stający dęba koń — symbol żądzy i przemocy — a za nim kroczą słonie niosące nagą kusicielkę, złoty puchar rozkoszy i obelisk oraz architektoniczne fantazje pełne erotycznych sugestii. Wątłe, wydłużone nogi zwierząt sprawiają, że pokusy zdają się zarazem monstrualne i kruche — wystarczy jedno „nie”, by runęły.
Freud w tle
Dalí, wielbiciel psychoanalizy, przełożył religijny temat na język Freuda: kuszenie to starcie popędów z sumieniem, id z superego. Słoń z obeliskiem (motyw z rzymskiej rzeźby Berniniego) łączy potęgę z absurdem; niebo pełne chmur-fantazmatów sugeruje, że cała scena rozgrywa się w głowie pustelnika. To sen o pożądaniu, nie kronika cudu.
Pokusy u Dalego są ogromne, lecz stoją na nogach cienkich jak włos — dokładnie tak, jak nasze słabości.
O wymowie obrazu
Gdzie zobaczyć obraz?
Dzieło znajduje się w Królewskich Muzeach Sztuk Pięknych w Brukseli i należy do najchętniej reprodukowanych prac artysty. Na żywo zaskakuje stosunkowo niewielkim formatem i jubilerską precyzją detali.
Konkurs, który przegrał zwycięsko
Obraz powstał na konkurs związany z filmem Zakazana miłość (według „Bel Ami” Maupassanta): producenci szukali „Kuszenia św. Antoniego” do kluczowej sceny. Wygrał Max Ernst — ale to wersja Dalego zrobiła światową karierę i dziś jest bez porównania słynniejsza. Rzadki przypadek, gdy przegrana w konkursie okazała się zwycięstwem w historii sztuki.
Motyw słonia na pajęczych nogach tak spodobał się artyście, że uczynił z niego znak firmowy — „słonie kosmiczne” powrócą w kolejnych płótnach i rzeźbach. Berniniowski obelisk na grzbiecie pierwszego z nich to zaś cytat z Rzymu: pomnik słonia dźwigającego obelisk stoi do dziś przy Santa Maria sopra Minerva. Sam obraz jest zaskakująco kameralny — to olej na płótnie o wymiarach zbliżonych do 90 na 120 centymetrów, co czyni jego monumentalny efekt tym większym osiągnięciem.
Najczęściej zadawane pytania
Co oznaczają długie nogi zwierząt?
Kruchość pokus: wyolbrzymione pragnienia wspierają się na cienkich jak pajęczyna podporach.
Gdzie znajduje się obraz?
W Królewskich Muzeach Sztuk Pięknych w Brukseli.
Podsumowanie
Kuszenie świętego Antoniego to psychoanaliza namalowana na pustyni. Zobacz inne oblicza mistrza: miękkie zegary i płonącą żyrafę.