„Płonąca żyrafa” Salvadora Dalego powstała około 1937 roku, w okresie wojny domowej w Hiszpanii i intensywnego zainteresowania artysty psychoanalizą Sigmunda Freuda. Jak informuje Fine Art Express, obraz wykonano farbą olejną na drewnianej desce; ma zaledwie 35 × 27 cm i należy do Emanuel Hoffmann Foundation, która przekazała go w stały depozyt Öffentliche Kunstsammlung w Bazylei.
Mimo tytułu płonące zwierzę zajmuje tylko niewielką część kompozycji. Pierwszy plan zdominowały dwie zdeformowane kobiece figury, z których jedna ma otwarte szuflady w ciele. Towarzyszą im podpory przypominające kule, odsłonięte fragmenty anatomii, wydłużone kończyny oraz pusty krajobraz.
To właśnie zestawienie tych elementów, a nie sama żyrafa, pozwala odczytać obraz w kontekście psychoanalizy, cielesności i doświadczenia przemocy lat 30.
Obraz ma tylko 35 centymetrów wysokości
Oficjalny katalog Fundació Gala-Salvador Dalí datuje „Burning Giraffe” na około 1937 rok. Dzieło nie zostało przez artystę ani podpisane, ani opatrzone datą. Obecnie znajduje się w zbiorach Emanuel Hoffmann Foundation i pozostaje na stałym wypożyczeniu w kolekcji publicznej w Bazylei. Kunstmuseum Basel wymienia „Girafe en feu” wśród najważniejszych dzieł związanych z fundacją.
Najważniejsze dane dotyczące obrazu:
- autor: Salvador Dalí;
- tytuł: „Burning Giraffe”, franc. „Girafe en feu”;
- data: około 1937 roku;
- technika: olej na drewnianej desce;
- wymiary: 35 × 27 cm;
- właściciel: Emanuel Hoffmann Foundation;
- miejsce przechowywania: stały depozyt w Öffentliche Kunstsammlung w Bazylei.
Dzieło prezentowano między innymi w Kunsthalle Basel w 1952 roku, rok później w Kunstmuseum Basel, a w latach 1979–1980 znalazło się na wielkiej retrospektywie Dalego w paryskim Centre Georges Pompidou.
Dlaczego na ciele kobiety znajdują się szuflady
Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów „Płonącej żyrafy” są wysuwane szuflady znajdujące się w nodze i tułowiu pierwszoplanowej postaci. Nie był to jednorazowy motyw w twórczości Dalego. Artysta wykorzystywał go również w innych pracach powstających w latach 30., między innymi w słynnej rzeźbie „Venus de Milo with Drawers” z 1936 roku.
Fundació Gala-Salvador Dalí bezpośrednio wiąże tę ikonografię z zainteresowaniem artysty psychoanalizą Freuda. Dalí czytał jego prace już wcześniej, a w 1938 roku osobiście spotkał psychoanalityka w Londynie. Oficjalna chronologia Dalí Museum również wskazuje Freuda jako jedną z najważniejszych intelektualnych inspiracji artysty.
Dalí wyjaśniał znaczenie szuflad, odnosząc je właśnie do odkrywania ukrytej psychiki człowieka:
„Ludzkie ciało […] jest dziś pełne sekretnych szuflad, które może odsłonić jedynie psychoanaliza”.
(Salvador Dalí, wypowiedź przywoływana przez Fundació Gala-Salvador Dalí w kontekście „Venus de Milo with Drawers”).
Motyw otwieranej szuflady nie oznacza więc zwykłego rozczłonkowania ciała. W języku wizualnym Dalego pozwalał przedstawić człowieka jako istotę posiadającą niewidoczną, ukrytą część — dostępną poprzez analizę podświadomości.
W „Płonącej żyrafie” psychika zostaje pokazana niemal dosłownie jako wnętrze ciała, do którego można zajrzeć.
Takie podejście odpowiadało szerszym zainteresowaniom surrealistów. Museum of Modern Art przypomina, że ruch surrealistyczny czerpał z teorii Freuda i próbował docierać do sfery podświadomości, snów oraz irracjonalnych skojarzeń. W twórczości Dalego realistycznie namalowane przedmioty i postacie były umieszczane w sytuacjach, których nie dało się wyjaśnić logiką codziennego świata.
Skąd wzięła się płonąca żyrafa
Żyrafa znajduje się w głębi obrazu, po lewej stronie kobiecych postaci. Jej grzbiet i szyja objęte są ogniem. Choć wizualnie jest znacznie mniejsza od figur stojących na pierwszym planie, właśnie ona nadała dziełu tytuł.
Motyw płonącej żyrafy należy do rozpoznawalnej ikonografii Dalego z tego okresu. Obraz powstał w czasie, gdy Hiszpania była pogrążona w wojnie domowej rozpoczętej w 1936 roku. Fundació Gala-Salvador Dalí wskazuje, że konflikt znalazł bezpośrednie odbicie w pracach artysty z połowy lat 30.
Dalí pisał później o tym doświadczeniu:
„Chaos w Hiszpanii mną wstrząsnął, a potwory wojny domowej wtargnęły na moje płótna”.
(Salvador Dalí, „Unspeakable Confessions”, cytat przywoływany przez Fundació Gala-Salvador Dalí).
To istotny kontekst dla „Płonącej żyrafy”. Nie oznacza jednak, że każdy przedmiot na obrazie można przypisać do konkretnego wydarzenia politycznego. Sam sposób, w jaki Dalí opisywał twórczość tego okresu, pozwala natomiast łączyć gwałtowne, zdeformowane i apokaliptyczne motywy z doświadczeniem hiszpańskiej wojny domowej.
Co oznaczają kule podtrzymujące postacie
Obie kobiece figury wydają się niestabilne. Z ich ciał wyrastają konstrukcje przypominające kule lub podpory. Ten motyw pojawia się wielokrotnie w dziełach Dalego z lat 30.
W jego surrealistycznym języku wizualnym twarda podpora często zestawiana była z miękką, zdeformowaną albo pozbawioną stabilności formą ciała. Podobne konstrukcje można odnaleźć także w innych pracach artysty z tego okresu, między innymi w „The Spectre of Sex-Appeal” z około 1934 roku. Oficjalny katalog Fundacji potwierdza datowanie tego obrazu i jego miejsce w twórczości Dalego poprzedzającej „Płonącą żyrafę”.
Najważniejsze elementy kompozycji można więc odczytywać poprzez motywy stale obecne w twórczości Dalego:
- otwarte szuflady — nawiązanie do podświadomości i psychoanalizy;
- podpory — element charakterystyczny dla zdeformowanych figur artysty;
- odsłonięte ciało i brak wyraźnych twarzy — odejście od realistycznego portretu na rzecz surrealistycznej anatomii;
- płonąca żyrafa — apokaliptyczny motyw pojawiający się w twórczości Dalego w okresie europejskich konfliktów lat 30.
Nie są to przypadkowo zestawione przedmioty. Dalí konstruował obrazy ze znaków powracających w różnych dziełach i przenosił je pomiędzy malarstwem, rzeźbą oraz filmem.
Freud był dla Dalego kluczową postacią
Zainteresowanie Freudem nie ograniczało się u Dalego do pojedynczego symbolu. Fundació Gala-Salvador Dalí podaje, że artysta czytał jego prace już w młodości, gdy hiszpańskie tłumaczenia książek twórcy psychoanalizy zaczęły ukazywać się od początku lat 20.
Do ich osobistego spotkania doszło w lipcu 1938 roku w Londynie. Dalí pokazał Freudowi „Metamorfozę Narcyza”, również namalowaną w 1937 roku. Freud, który wcześniej zachowywał dystans wobec surrealistów, po spotkaniu zwrócił uwagę na techniczne umiejętności hiszpańskiego artysty.
„Ten młody Hiszpan […] skłonił mnie do innej opinii”.
(Sigmund Freud o Dalím po spotkaniu w Londynie w 1938 roku; cytat przywoływany przez Fundació Gala-Salvador Dalí).
Związek psychoanalizy z surrealizmem był znacznie szerszy niż relacja Dalí–Freud. Metropolitan Museum of Art wskazuje „Interpretację snów” Freuda jako jeden z ważnych impulsów dla surrealistów, którzy traktowali sen, halucynację i nieświadomość jako źródła obrazu artystycznego.
Wojna domowa jest ważnym kontekstem obrazu
„Płonąca żyrafa” powstała około rok po rozpoczęciu wojny domowej w Hiszpanii. Dalí tworzył wówczas także inne prace wykorzystujące gwałtowne deformacje ludzkiego ciała i obrazy katastrofy.
Oficjalna Fundacja Dalego przywołuje jego własne wspomnienia, w których bezpośrednio pisał o przenikaniu „potworów wojny domowej” do obrazów.
Nie jest więc przypadkiem, że „Płonąca żyrafa” należy do najbardziej niepokojących wizualnie prac artysty z drugiej połowy lat 30.
Jednocześnie obraz nie funkcjonuje jak realistyczna scena wojenna. Nie przedstawia żołnierzy, frontu ani konkretnej bitwy. Dalí posługuje się językiem surrealizmu: płonącym zwierzęciem, otwartym ciałem, pustą przestrzenią i nienaturalnymi figurami. To obrazy psychiczne, a nie reporterskie odwzorowanie konfliktu.
Dlaczego „Płonąca żyrafa” nadal jest jednym z najważniejszych obrazów Dalego
Znaczenie pracy wynika z tego, że na niewielkiej powierzchni Dalí połączył kilka motywów charakterystycznych dla swojej sztuki lat 30.: psychoanalizę, zdeformowane ciało, otwarte szuflady, podpory oraz wizję zagrożenia.
Kunstmuseum Basel zalicza „Girafe en feu” do najważniejszych dzieł znajdujących się w kolekcji Emanuel Hoffmann Foundation. Fundacja została utworzona w 1933 roku, a od 1941 roku jej zbiory pozostają w ścisłym związku z Öffentliche Kunstsammlung Basel.
Dla czytelnika próbującego odpowiedzieć na pytanie co oznacza „Płonąca żyrafa” Dalego, najważniejsze są trzy źródłowo potwierdzone konteksty: fascynacja artysty Freudem, utrwalony w jego twórczości motyw „sekretnych szuflad” oraz doświadczenie hiszpańskiej wojny domowej, o którego wpływie na własne obrazy Dalí pisał wprost.
Więcej informacji na ten temat oraz innych praktycznych porad znajdziesz na naszej stronie. Polecamy również przeczytać: Kim jest kurator wystawy i co właściwie robi? Zawód od kuchni