Rysunek dla początkujących nie wymaga rozbudowanego zestawu artystycznego ani znajomości skomplikowanych technik. Na pierwszym etapie wystarczą papier, ołówek, gumka i regularna praca nad linią, kształtem, proporcjami oraz światłocieniem. Jak informuje redakcja serwisu na podstawie materiałów edukacyjnych Tate, Museum of Modern Art, Metropolitan Museum of Art i Royal Drawing School, podstawą nauki jest uważna obserwacja przedmiotu oraz stopniowe przechodzenie od prostych form do bardziej złożonych kompozycji.
Osoba zaczynająca naukę nie musi od razu rysować realistycznych twarzy, dłoni ani rozbudowanych pejzaży. Znacznie skuteczniejszym punktem wyjścia są proste bryły, przedmioty codziennego użytku i krótkie ćwiczenia obserwacyjne. Pierwszym celem nie jest stworzenie efektownej pracy, lecz nauczenie oka rozpoznawania kierunku linii, wzajemnych odległości, kątów, proporcji i różnic tonalnych.
Czym właściwie jest rysunek
Tate definiuje rysunek jako technikę przedstawiania obrazów na powierzchni przede wszystkim za pomocą linii, zaznaczając jednocześnie, że praca może zawierać także plamy tonalne, lawowanie i inne ślady narzędzia. Oznacza to, że rysowanie nie ogranicza się do wykonywania wyraźnego konturu. Równie istotne są nacisk ołówka, zagęszczenie kresek, kierunek szrafowania oraz relacje między jasnymi i ciemnymi fragmentami kompozycji.
„Drawing is essentially a technique in which images are depicted on a surface by making lines”
— Tate, definicja rysunku w internetowym słowniku terminów artystycznych.
W praktyce początkujący powinien traktować linię jako narzędzie do budowania kształtu, przestrzeni i ruchu. Materiały Tate pokazują, że linie mogą tworzyć formy, budować obszary cienia, opisywać bryłę albo sugerować dynamikę. Z tego powodu pierwsze ćwiczenia nie powinny polegać wyłącznie na kopiowaniu gotowego obrazka. Lepiej sprawdzić, jak ten sam przedmiot wygląda po narysowaniu linią cienką, grubą, ciągłą, przerywaną i nakładaną warstwami.
Jakie materiały kupić na początek
Do rozpoczęcia nauki wystarczy niewielki zestaw. Nie ma potrzeby kupowania kilkudziesięciu ołówków, profesjonalnego szkicownika ani drogich akcesoriów. Royal Drawing School podaje, że na zajęciach studyjnych podstawowymi materiałami są między innymi węgiel, papier gazetowy, taśma, sztalugi i deski rysunkowe. Z kolei w ćwiczeniu przygotowanym przez The Met używane są kartka, kredki conté lub kredki ołówkowe oraz gumka.
Na własny początek wystarczą:
- ołówek HB do szkicu i linii konstrukcyjnych;
- miększy ołówek 2B lub 4B do ciemniejszych tonów;
- zwykły biały papier albo niedrogi szkicownik;
- miękka gumka, która nie uszkadza powierzchni kartki;
- temperówka lub nożyk używany ostrożnie do wydłużenia grafitu;
- opcjonalnie cienkopis, węgiel albo kredka do testowania innych rodzajów śladu.
Papier nie powinien być zbyt mały. Na niewielkiej kartce łatwo przejść do drobnych szczegółów, zanim zostaną prawidłowo ustawione proporcje. Format A4 pozwala ćwiczyć ruch całej dłoni i przedramienia, a nie tylko palców.
Na początku jakość obserwacji ma większe znaczenie niż cena materiałów.
Od czego rozpocząć pierwsze ćwiczenia
Pierwszym etapem powinna być kontrola linii. Przez kilka minut warto rysować równoległe kreski, linie faliste, okręgi, elipsy i spirale bez korzystania z linijki. Ręka ma nauczyć się prowadzić narzędzie w zaplanowanym kierunku, a nie poprawiać każdą kreskę wieloma krótkimi ruchami.
Następnie można przejść do prostych figur: kwadratu, koła, trójkąta i prostokąta. Z nich powstają podstawowe bryły — sześcian, kula, stożek i walec. Większość przedmiotów można na etapie konstrukcji sprowadzić właśnie do takich form. Kubek jest zbliżony do walca, książka do prostopadłościanu, jabłko do kuli, a butelka do połączenia walców o różnej szerokości.
Museum of Modern Art w materiałach poświęconych rysunkowi zaleca analizowanie takich elementów formalnych jak linia, kompozycja, kształt i kolor. Uczestnicy ćwiczeń porównują także materiały oraz sposoby pracy, aby zobaczyć, jak wpływają one na odbiór obrazu.
„Ask your students to consider formal elements of drawing such as line, composition, shape, and color”
— Museum of Modern Art, materiały edukacyjne „Materials and Process”.
Początkujący może zastosować ten schemat samodzielnie. Po zakończeniu pracy należy sprawdzić nie tylko, czy przedmiot jest podobny do modelu, ale również:
- czy najważniejsze linie mają właściwy kierunek;
- czy wysokość przedmiotu pozostaje w poprawnej relacji do szerokości;
- czy elementy nie zostały przesunięte względem siebie;
- gdzie znajduje się najjaśniejszy i najciemniejszy obszar;
- czy rysunek mieści się logicznie na kartce.
Jak ćwiczyć proporcje bez zgadywania
Proporcje określają relacje między wymiarami obiektu. Zamiast rysować każdy element osobno, należy najpierw ustalić całkowitą wysokość i szerokość przedmiotu. Dopiero później można zaznaczyć miejsca podziału: wysokość uchwytu kubka, położenie krawędzi pudełka czy szerokość szyjki butelki.
Pomocne jest porównywanie wymiarów ołówkiem trzymanym przed sobą. Przy wyprostowanej ręce można zaznaczyć kciukiem obserwowaną długość, a później porównać ją z inną częścią przedmiotu. Ołówek służy wtedy jako prosta jednostka pomiarowa. Podczas całego pomiaru trzeba zachować tę samą odległość od modelu i nie zginać ręki.
Najczęstszy błąd polega na rysowaniu na podstawie wiedzy o przedmiocie, a nie tego, co rzeczywiście znajduje się przed oczami. Otwór kubka jest kołem, lecz oglądany pod kątem przyjmuje kształt elipsy. Stół ma prostokątny blat, ale w perspektywie jego krawędzie mogą zbliżać się do siebie. Rysownik nie zapisuje symbolu przedmiotu — rejestruje jego widoczny kształt.
Światło i cień: jak budować objętość
Po opanowaniu konstrukcji można rozpocząć pracę nad tonem. Tate wyjaśnia, że tonal value oznacza stopień jasności lub ciemności koloru albo odcienia. W rysunku ołówkiem odpowiednikiem koloru jest skala od bieli papieru do najciemniejszej warstwy grafitu.
Najpierw warto wykonać prostą skalę tonalną z pięciu pól:
- biel papieru;
- bardzo jasna szarość;
- ton średni;
- ciemna szarość;
- możliwie najciemniejszy ton.
Podczas rysowania pojedynczego obiektu trzeba rozpoznać stronę oświetloną, półcień, cień własny oraz cień rzucany na podłoże. Nie należy zaczynać od mocnego dociskania ołówka. Bezpieczniejsza metoda polega na stopniowym nakładaniu cienkich warstw kreski.
Kierunek szrafowania może podkreślać formę. Na kuli kreski prowadzone zgodnie z jej zaokrągleniem pomogą zbudować wrażenie objętości. Na sześcianie można zastosować inny kierunek kreski dla każdej płaszczyzny, aby wyraźniej oddzielić ich położenie.
Co rysować w pierwszym miesiącu
Najlepszymi modelami są nieruchome przedmioty o czytelnej konstrukcji. Można je ustawić na biurku i obserwować bez presji czasu. Na początku odpowiednie będą pudełko, kubek, książka, butelka, owoc, doniczka lub prosta kompozycja z dwóch obiektów.
The Met prowadzi zajęcia oparte na obserwowaniu dzieł i odpowiadaniu na konkretne zadania rysunkowe. W jednym z oficjalnych materiałów ćwiczenie dotyczy rytmicznych linii, faktury powierzchni i organicznych kształtów inspirowanych ceramiką.
„Practice drawing rhythmic lines, surface texture, and organic shapes”
— Jessica Houston, artystka prowadząca program The Metropolitan Museum of Art, 22 sierpnia 2021 roku.
Praktyczny plan może wyglądać następująco:
- dni 1–5: linie, okręgi, elipsy i proste figury;
- dni 6–10: kule, walce, sześciany i stożki;
- dni 11–15: pojedyncze przedmioty codziennego użytku;
- dni 16–20: skala tonalna oraz światłocień na prostych bryłach;
- dni 21–25: kompozycja z dwóch lub trzech przedmiotów;
- dni 26–30: jeden dłuższy rysunek obserwacyjny i analiza błędów.
Nie ma potrzeby kończenia każdej pracy. Szybki szkic może służyć sprawdzeniu proporcji, kierunku ruchu albo kompozycji. MoMA w jednym z ćwiczeń zaleca wykonywanie krótkich szkiców martwej natury z różnych punktów widzenia, a następnie porównywanie uzyskanych rezultatów.
Jak analizować własne rysunki
Po zakończeniu pracy należy odłożyć kartkę na kilka minut i obejrzeć ją z większej odległości. Dobrą metodą jest także sprawdzenie rysunku w lustrze albo wykonanie zdjęcia i odwrócenie go poziomo. Zmiana sposobu patrzenia ułatwia dostrzeżenie przechylonych osi, asymetrii i błędnych proporcji.
Nie należy oceniać całego rysunku jednym stwierdzeniem: „dobry” albo „zły”. Przydatniejsza jest analiza konkretnych elementów. Można zapisać, że proporcje są poprawne, ale cień jest zbyt jednolity; konstrukcja kubka działa, lecz elipsa jest niesymetryczna; kompozycja jest czytelna, ale przedmiot znajduje się zbyt blisko krawędzi kartki.
Royal Drawing School opisuje zajęcia, podczas których po ćwiczeniach rozgrzewkowych uczestnicy wykonują dłuższe zadanie, konsultują postępy, a na końcu biorą udział we wspólnym omówieniu prac. Taki model można przenieść do samodzielnej nauki: rozgrzewka, zadanie główne, przerwa, korekta i krótka notatka podsumowująca.
Więcej informacji na ten temat oraz innych praktycznych porad znajdziesz na naszej stronie. Polecamy również przeczytać: Kim jest kurator wystawy i co właściwie robi? Zawód od kuchni