Renesans w sztuce był okresem zasadniczej zmiany w europejskim malarstwie, rzeźbie i architekturze: artyści ponownie sięgnęli do wzorców starożytnej Grecji i Rzymu, rozwijali realistyczne przedstawianie ludzkiego ciała, perspektywę oraz matematyczne zasady kompozycji. Jak informuje Fine Art Express, pojęcie „Renaissance” oznacza odrodzenie zainteresowania sztuką i wiedzą antyczną, które rozpoczęło się przede wszystkim we Włoszech i wywarło wpływ na sztukę europejską od późnego średniowiecza po XVI wiek.
Nie oznaczało to prostego odrzucenia sztuki średniowiecznej. Renesans rozwijał się stopniowo, a jego granice chronologiczne różnią się w zależności od regionu. Amerykańska National Gallery of Art określa włoski renesans jako rozkwit kultury trwający mniej więcej od 1400 do 1600 roku i wskazuje, że artyści, pisarze oraz uczeni czerpali ze starożytności, równocześnie badając naturę, ludzkie ciało i możliwości umysłu.
Człowiek stał się jednym z podstawowych punktów odniesienia dla sztuki, ale tematy religijne nie zniknęły — nadal należały do najważniejszych motywów epoki.
Co właściwie oznacza renesans?
Samo słowo pochodzi z języka francuskiego i oznacza „odrodzenie”. W historii sztuki odnosi się przede wszystkim do ponownego zainteresowania kulturą klasyczną: architekturą Rzymu, literaturą grecką i łacińską, filozofią, mitologią, proporcjami ludzkiego ciała oraz antycznym rozumieniem harmonii.
National Gallery zwraca uwagę, że termin ten opisuje „odrodzenie” zainteresowania klasyczną sztuką i nauką, którego głównym ośrodkiem początkowo były Włochy.
„Renaissance” opisuje „rebirth” — odrodzenie zainteresowania klasyczną sztuką i nauką.
(National Gallery, Londyn, materiały edukacyjne dotyczące arcydzieł renesansu).
Szczególne znaczenie miała Florencja. Była ważnym ośrodkiem rzemiosła, handlu i bankowości, a zapotrzebowanie na sztukę zgłaszały zarówno instytucje kościelne, jak i zamożni prywatni fundatorzy. National Gallery of Art wskazuje Florencję jako miasto, które odegrało wiodącą rolę w rozwoju włoskiego renesansu.
Do najważniejszych ośrodków włoskiego renesansu należały później również:
- Florencja — jedno z głównych centrów wczesnego renesansu;
- Rzym — szczególnie istotny dla sztuki przełomu XV i XVI wieku oraz mecenatu papieskiego;
- Wenecja — jeden z najważniejszych ośrodków malarstwa renesansowego;
- miasta północnych Włoch, w których antyczne wzorce łączono z lokalnymi tradycjami artystycznymi.
Humanizm: dlaczego człowiek stał się tak ważny?
Jednym z pojęć najściślej związanych z renesansem jest humanizm. Był to rozległy nurt intelektualny oparty między innymi na intensywnych studiach nad tekstami starożytnymi, językami klasycznymi, retoryką, historią i filozofią moralną. W sztuce jego wpływ można dostrzec w rosnącym zainteresowaniu jednostką, portretem, ludzkim ciałem, naturą i światem możliwym do poznawania poprzez obserwację.
National Gallery of Art wymienia humanizm obok perspektywy, naturalistycznego przedstawiania człowieka i rozwoju wiedzy jako jedną z sił wpływających na przemiany sztuki renesansowej.
Nie oznaczało to zaniku religii. Przeciwnie — ogromna część najważniejszych dzieł renesansu przedstawiała Chrystusa, Maryję, świętych oraz wydarzenia biblijne. Metropolitan Museum of Art wskazuje, że w późnośredniowiecznej i renesansowej Italii teologowie podkreślali ludzką naturę Chrystusa, co sprzyjało przedstawieniom odnoszącym się do jego ziemskiego życia, narodzin i śmierci.
Renesansowe zainteresowanie człowiekiem funkcjonowało więc równolegle z chrześcijańskim charakterem znacznej części sztuki epoki.
Perspektywa zmieniła sposób budowania obrazu
Jednym z najbardziej charakterystycznych osiągnięć malarstwa renesansowego było systematyczne wykorzystanie perspektywy linearnej. Artyści poszukiwali metod przedstawiania trójwymiarowej przestrzeni na płaskiej powierzchni w sposób uporządkowany matematycznie.
National Gallery opisując „Chrzest Chrystusa” Piera della Francesca, przypomina, że artysta stworzył traktat poświęcony perspektywie, czyli konstruowaniu iluzji trójwymiarowej przestrzeni na płaskim obrazie. W dziele wykorzystywał między innymi proporcjonalne zmniejszanie obiektów i punkt zbiegu.
Ważnym teoretykiem był Leon Battista Alberti. W traktacie De pictura z 1435 roku przedstawiał zasady malarstwa, a jego pisma wywarły duży wpływ na rozwój renesansowej teorii artystycznej. National Gallery podkreśla, że Alberti propagował stosowanie perspektywy przez malarzy.
Perspektywa nie była jednak jedynym narzędziem. Renesansowi artyści korzystali również z modelunku światłocieniowego, obserwacji natury, proporcji oraz coraz bardziej zaawansowanych sposobów przedstawiania objętości i ruchu.
Anatomia: artyści zaczęli badać ciało jak naukowcy
Realistyczne przedstawienie człowieka wymagało znajomości jego budowy. Z tego powodu część artystów prowadziła bardzo szczegółowe studia anatomiczne.
Metropolitan Museum of Art podaje, że włoscy twórcy renesansowi zajmowali się anatomią, ponieważ chcieli uzyskać bardziej przekonujące, trójwymiarowe przedstawienie ludzkiej postaci. Leonardo da Vinci oraz Michał Anioł wykonywali szczegółowe badania anatomiczne i sekcje, które pomagały im zrozumieć strukturę mięśni oraz szkieletu.
Giorgio Vasari pisał o Antonio Pollaiuolu, że był pierwszym mistrzem, który badał wiele ludzkich ciał, aby lepiej poznać mięśnie i sposób przedstawiania aktu. Metropolitan Museum przytacza jego relację w opracowaniu poświęconym anatomii renesansowej.
„First master to skin many human bodies in order to investigate the muscles”.
(Giorgio Vasari o Antonio Pollaiuolu, cytowany przez Metropolitan Museum of Art w opracowaniu „Anatomy in the Renaissance”).
Badania anatomii nie były więc dodatkiem do malarstwa czy rzeźby. Dla części najwybitniejszych twórców stały się jednym z narzędzi warsztatu.
Antyk powrócił do malarstwa, rzeźby i architektury
Inspiracja starożytnością widoczna była nie tylko w sposobie przedstawiania ciała. Do sztuki wracały antyczne postacie, historie mitologiczne, porządki architektoniczne oraz koncepcje harmonijnych proporcji.
Jednym z najbardziej rozpoznawalnych przykładów jest „Narodziny Wenus” Sandra Botticellego. Uffizi wyjaśnia, że obraz przedstawia boginię miłości i piękna przybywającą na brzeg Cypru na muszli, niesioną przez wiatr. To bezpośrednie wykorzystanie tematu zaczerpniętego z kultury antycznej.
Podobnie Tycjan w „Bachusie i Ariadnie” sięgał po opowieści znane z dzieł Owidiusza i Katullusa. National Gallery wskazuje ten obraz jako jedno z najsłynniejszych dzieł swojej kolekcji i przykład renesansowego zainteresowania mitologią klasyczną.
W architekturze powróciły kolumny, pilastry, frontony, łuki i kopuły. Metropolitan Museum of Art podkreśla, że architekci renesansowi wzorowali się na starożytnym Rzymie, a klasyczne formy łączyli z matematycznymi proporcjami i skalą odnoszoną do człowieka.
Leonardo da Vinci: sztuka, obserwacja i eksperyment
Leonardo da Vinci jest jednym z twórców najpełniej kojarzonych z renesansem, ponieważ łączył malarstwo z badaniem anatomii, natury, mechaniki i proporcji.
Jego „Mona Lisa”, znajdująca się w Luwrze, powstała na początku XVI wieku. Luwr podaje, że król Francji Franciszek I, który sprowadził Leonarda do Francji, kupił obraz od artysty w 1518 roku. Dzieło trafiło w ten sposób do francuskich zbiorów królewskich, z których później weszło do kolekcji muzeum.
Muzeum wskazuje również na charakterystyczne dla obrazu sfumato — miękkie przejścia tonalne, dzięki którym kontury postaci i krajobrazu wydają się rozproszone w delikatnej atmosferze.
Michał Anioł i monumentalne znaczenie ludzkiego ciała
Michał Anioł Buonarroti działał jako rzeźbiarz, malarz i architekt. Jego zainteresowanie anatomią przekładało się na niezwykle rozbudowany sposób przedstawiania ludzkiej muskulatury.
Wśród dzieł malarskich znajduje się „Tondo Doni”, powstałe około 1505–1506 roku dla florenckiego kupca Agnola Doniego. Uffizi podaje, że zamówienie wiązało się z rodziną Donich i okresem szczególnie istotnym dla sztuki Florencji początku XVI wieku.
Jeszcze większą skalę osiągnęły realizacje w Kaplicy Sykstyńskiej. Według Muzeów Watykańskich jej XV-wieczne dekoracje wykonywali wcześniej między innymi Botticelli, Perugino, Ghirlandaio i Cosimo Rosselli. Michał Anioł stworzył później na ścianie ołtarzowej monumentalny „Sąd Ostateczny”, malowany w latach 1536–1541.
Rafael i „Szkoła Ateńska”
Rafael Santi pozostawił jeden z najbardziej czytelnych obrazów renesansowego zainteresowania antykiem — fresk „Szkoła Ateńska” w Pałacu Apostolskim.
Muzea Watykańskie opisują scenę jako przedstawienie najsłynniejszych filozofów starożytności umieszczonych we wnętrzu monumentalnej architektury renesansowej. W centrum stoją Platon i Arystoteles, a wśród innych postaci pojawia się między innymi Pitagoras.
Freski w Stanza della Segnatura powstawały na początku XVI wieku. Muzea Watykańskie określają je jako dzieła związane z początkiem dojrzałego renesansu, a dekoracja czterech Pokoi Rafaela była wykonywana przez artystę i jego warsztat w latach 1508–1524.
„Five centuries have gone by, but their impact has remained unchanged”.
(Antonio Paolucci, ówczesny dyrektor Muzeów Watykańskich, komentując w 2010 roku dzieła Rafaela prezentowane w Kaplicy Sykstyńskiej).
Najważniejsze cechy sztuki renesansu
Choć renesans obejmował wiele lokalnych szkół i trwał przez kilka pokoleń, można wskazać zestaw cech szczególnie często widocznych w sztuce tego okresu:
- zainteresowanie antyczną Grecją i Rzymem;
- humanizm i większą uwagę poświęcaną jednostce;
- rozwój portretu i realistycznego przedstawienia człowieka;
- studia nad anatomią i proporcjami;
- perspektywę linearną i matematyczną organizację przestrzeni;
- obserwację natury oraz dążenie do naturalizmu;
- powrót motywów mitologicznych;
- wykorzystanie klasycznych form w architekturze;
- połączenie tematyki chrześcijańskiej z nowymi sposobami przedstawiania człowieka i przestrzeni.
Renesans nie ograniczał się do trzech wielkich mistrzów
Leonardo, Michał Anioł i Rafael są najbardziej rozpoznawalnymi twórcami dojrzałego renesansu, ale przemiany rozpoczęły się wcześniej i obejmowały znacznie większą grupę artystów.
Donatello eksperymentował z rzeźbą, materiałami i przedstawianiem ludzkiej postaci. Victoria and Albert Museum określa go jako jednego z najważniejszych włoskich rzeźbiarzy renesansu i podkreśla jego innowacyjne podejście do brązu, marmuru, drewna, terakoty oraz innych materiałów.
Piero della Francesca rozwijał matematyczne zasady perspektywy. Botticelli tworzył obrazy religijne i mitologiczne. Alberti formułował teoretyczne podstawy malarstwa i architektury. Tycjan rozwijał tradycję weneckiego malarstwa, a Albrecht Dürer przenosił część włoskich doświadczeń na grunt sztuki północnej Europy. Metropolitan Museum wskazuje, że po podróżach do Włoch Dürer intensywnie zainteresował się ludzkim ciałem, antykiem oraz włoską teorią artystyczną.
Dlaczego renesans był przełomem w historii sztuki?
Znaczenie renesansu polegało na połączeniu kilku procesów: ponownego studiowania starożytności, obserwacji natury, rozwoju wiedzy o anatomii, matematycznego konstruowania przestrzeni oraz rosnącego znaczenia artysty jako wykształconego twórcy.
Metropolitan Museum of Art zwraca uwagę, że architekci posiadający humanistyczne wykształcenie przyczynili się w renesansie do zmiany statusu swojej profesji — z pracy rzemieślniczej w kierunku zawodu artysty działającego w oparciu o teorię i wiedzę.
To właśnie dlatego określenie renesansu jako epoki, w której „człowiek stanął w centrum”, ma sens przede wszystkim wtedy, gdy rozumiemy je szerzej: jako zainteresowanie człowiekiem, jego ciałem, rozumem, doświadczeniem, miejscem w naturze i zdolnością poznawania świata.
Nie oznaczało to wyparcia religii ani całkowitego zerwania ze średniowieczem. Najważniejsze dzieła Rafaela i Michała Anioła powstawały przecież dla papieży, kościołów i instytucji religijnych. Renesans zmienił natomiast język, którym sztuka przedstawiała człowieka i otaczającą go rzeczywistość — poprzez anatomię, proporcję, perspektywę, obserwację natury oraz dialog z antykiem.
Więcej informacji na ten temat oraz innych praktycznych porad znajdziesz na naszej stronie. Polecamy również przeczytać: Kim jest kurator wystawy i co właściwie robi? Zawód od kuchni