Muzyka klasyczna nie wymaga znajomości nut, historii kompozytorów ani rozpoznawania form muzycznych. Na początku znacznie ważniejszy jest właściwy wybór repertuaru. Jak informuje Fine Art Express, skrzypek Wojciech Niedziółka radził osobom dopiero poznającym klasykę, by zaczynały od repertuaru bardziej przystępnego oraz transmisji takich wydarzeń jak Konkurs Wieniawskiego czy Konkurs Chopinowski.
To istotna wskazówka, bo pod jednym określeniem „muzyka klasyczna” mieszczą się setki lat twórczości, od baroku przez klasycyzm i romantyzm po muzykę XX i XXI wieku. Rozpoczynanie od długiego, wymagającego dzieła tylko dlatego, że znajduje się w kanonie, może dać mylne wyobrażenie o całym repertuarze. Znacznie łatwiej najpierw znaleźć kilka utworów, które od razu przyciągają melodią, rytmem, brzmieniem orkiestry albo emocjonalnym napięciem, a dopiero później przechodzić do bardziej rozbudowanych form. Classic FM w swoim przewodniku dla początkujących również proponuje bardzo zróżnicowany zestaw — od Händla i Chopina po Gershwina, Holsta i Rachmaninowa.
Nie trzeba zaczynać od całej symfonii
Jednym z najczęstszych błędów jest potraktowanie klasyki jak obowiązkowej lektury: skoro Beethoven, to od razu cała symfonia; skoro Bach, to wielkie dzieło religijne; skoro opera, to trzygodzinne przedstawienie. Nie ma takiej konieczności. Utwory klasyczne składają się często z osobnych części, a część repertuaru od początku ma formę krótkich miniatur, nokturnów, preludiów, tańców, arii czy uwertur.
Wojciech Niedziółka mówił o tym bardzo konkretnie:
„Są utwory lżejsze, których można słuchać do kotleta, a są utwory, które wymagają specjalnego skupienia”.
(Wojciech Niedziółka w rozmowie z Czwórką Polskiego Radia, 13 października 2022 roku, po występie w Konkursie Wieniawskiego).
Dla początkującego słuchacza oznacza to, że pierwsza sesja z klasyką nie musi trwać godziny. Kilka minut wystarczy, żeby sprawdzić, jaki rodzaj brzmienia działa najlepiej.
Na początek można sięgnąć między innymi po:
- Fryderyk Chopin — Nokturn Es-dur op. 9 nr 2;
- Ludwig van Beethoven — I część Sonaty fortepianowej nr 14 cis-moll, znanej jako „Księżycowa”;
- Gustav Holst — „Mars” lub „Jupiter” z suity „Planety”;
- Wolfgang Amadeus Mozart — uwerturę do „Wesela Figara” albo arię Królowej Nocy z „Czarodziejskiego fletu”;
- Johann Sebastian Bach — wybraną suitę wiolonczelową;
- Piotr Czajkowski — fragmenty „Jeziora łabędziego”;
- George Gershwin — „Rhapsody in Blue”;
- Siergiej Rachmaninow — II Koncert fortepianowy c-moll.
Część z tych kompozycji znajduje się również w zestawie utworów rekomendowanych początkującym przez Classic FM. Stacja wymienia m.in. nokturn Chopina, „Planety” Holsta, II Koncert fortepianowy Rachmaninowa, sonatę „Księżycową” Beethovena, suity wiolonczelowe Bacha i „Rhapsody in Blue” Gershwina.
Chopin może być prostszym wejściem niż wielka orkiestra
W Polsce naturalnym punktem startowym pozostaje Fryderyk Chopin. Duża część jego repertuaru fortepianowego składa się z relatywnie krótkich form: nokturnów, mazurków, walców, preludiów i etiud. Dzięki temu nie trzeba od razu śledzić kilkudziesięciominutowej konstrukcji symfonicznej.
Materiały poświęcone kompozytorowi i jego muzyce udostępnia Narodowy Instytut Fryderyka Chopina, który prowadzi również działalność edukacyjną, archiwa muzyczne i materiały związane z Międzynarodowym Konkursem Pianistycznym im. Fryderyka Chopina. Instytut wskazuje w swoich programach edukacyjnych bezpośrednio na naukę słuchania muzyki klasycznej i sposoby jej przybliżania osobom, które wcześniej nie miały z nią kontaktu.
Nie trzeba przy tym rozumieć, czym technicznie różni się mazurek od nokturnu, zanim włączy się nagranie. Takie informacje mogą pojawić się później, gdy słuchacz zacznie rozpoznawać konkretne brzmienia i będzie chciał wiedzieć, dlaczego poszczególne utwory są skonstruowane inaczej.
Dobrym sposobem jest również porównanie tego samego dzieła w wykonaniu dwóch pianistów. Zapis nutowy pozostaje ten sam, ale tempo, dynamika, frazowanie i sposób budowania napięcia mogą się wyraźnie różnić. To jeden z momentów, w których klasyka przestaje być anonimowym „starym utworem”, a zaczyna być muzyką wykonywaną i interpretowaną tu i teraz.
Nie słuchaj nazwisk — szukaj brzmienia, które ci odpowiada
Osoba przyzwyczajona do muzyki filmowej może szybko odnaleźć się w dużych kompozycjach orkiestrowych. Kto słucha głównie spokojnej muzyki instrumentalnej, może lepiej wejść w repertuar przez fortepian lub instrumenty smyczkowe. Miłośnik mocnego rytmu nie musi zaczynać od wolnego nokturnu.
Praktyczna ścieżka może wyglądać tak:
- Fortepian: Chopin, Beethoven, Debussy.
- Duża orkiestra: Holst, Czajkowski, Dvořák.
- Smyczki: Bach, Vivaldi.
- Opera: Mozart, Rossini, Bizet.
- Muzyka o filmowym rozmachu: Rachmaninow, Mahler, późny romantyzm.
- Połączenie klasyki z jazzem i muzyką popularną: Gershwin.
Taki podział nie zastępuje historii muzyki, ale pomaga wybrać pierwszy kierunek bez konieczności uczenia się epok i terminów przed samym słuchaniem.
Opera nie musi oznaczać trzech godzin w teatrze
Operę można poznawać dokładnie tak samo — od pojedynczej arii albo uwertury. Metropolitan Opera definiuje arię jako samodzielny fragment przeznaczony dla głosu solowego z towarzyszeniem orkiestry; w operze aria często pojawia się w chwili, gdy akcja zwalnia, a bohater wyraża emocje.
To sprawia, że początkujący nie musi znać całej fabuły „Czarodziejskiego fletu”, by posłuchać arii Królowej Nocy, ani całego „Cyrulika sewilskiego”, by zacząć od najbardziej znanych fragmentów Rossiniego.
Alicja Węgorzewska, śpiewaczka operowa i menedżerka kultury, mówiła w Polskim Radiu, że na wejście w świat opery nie jest za późno i że można rozpocząć tę przygodę niezależnie od wcześniejszego przygotowania.
„Nigdy nie jest za późno na rozpoczęcie przygody ze śpiewem”.
(Alicja Węgorzewska w rozmowie dla Programu 1 Polskiego Radia, 19 września 2022 roku, podczas rozmowy o operze i rozpoczynaniu przygody ze śpiewem).
Pierwsze słuchanie nie powinno być egzaminem
Nie ma obowiązku analizowania instrumentacji, harmonii ani budowy formalnej podczas pierwszego kontaktu z utworem. Można skupić się na jednym prostym elemencie: melodii, rytmie, instrumencie prowadzącym albo zmianach głośności.
Przy drugim odsłuchu można sprawdzić coś innego. Na przykład: kiedy pojawia się temat słyszany na początku? Czy przejmuje go inny instrument? W którym momencie orkiestra zaczyna grać pełnym składem? Takie obserwowanie struktury nie wymaga wykształcenia muzycznego, a pozwala uniknąć sytuacji, w której dłuższy utwór staje się jednorodnym tłem.
Wiolonczelista Andrzej Bauer wspominał w radiowej Dwójce, że intensywne słuchanie muzyki rozpoczął jako trzynastolatek.
„Jak miałem 13 lat to nagle, zupełnie nieoczekiwanie, bez żadnego impulsu, zacząłem nałogowo słuchać muzyki. Słuchałem jej tyle, ile byłem w stanie”.
(Andrzej Bauer w audycji „Po herbacie” Programu 2 Polskiego Radia, 19 czerwca 2018 roku).
Polskie Radio podaje, że właśnie z tego okresu intensywnego słuchania wynikła u niego chęć powrotu do szkoły muzycznej.
Koncert może zmienić odbiór muzyki
Nagranie w słuchawkach i koncert symfoniczny to dwa różne doświadczenia. Na sali słychać rzeczywistą dynamikę orkiestry, różnice między grupami instrumentów i przestrzeń, w której powstaje dźwięk.
Nie trzeba przy tym znać zasad dotyczących stroju czy etykiety bardziej skomplikowanych niż podstawowe zachowanie publiczności. Berliner Philharmoniker informują na przykład wprost, że publiczność przychodzi zarówno w garniturach i strojach wieczorowych, jak i w dżinsach oraz T-shirtach. Przed własnymi koncertami orkiestra organizuje również 45-minutowe wprowadzenia do programu, co pokazuje, że objaśnianie repertuaru jest normalną częścią pracy jednej z najważniejszych instytucji muzycznych świata.
Dla osób, które nie chcą od razu kupować biletu, funkcjonuje również oficjalna Digital Concert Hall Berliner Philharmoniker, umożliwiająca oglądanie koncertów orkiestry w internecie. Oficjalna strona filharmoników prowadzi bezpośrednio do tego serwisu.
Najprostszy plan na pierwszy tydzień z klasyką
Nie trzeba budować od razu gigantycznej playlisty. Wystarczy siedem różnych spotkań z muzyką:
- dzień 1 — Chopin, nokturn;
- dzień 2 — Beethoven, sonata fortepianowa;
- dzień 3 — Bach, suita wiolonczelowa;
- dzień 4 — Holst, fragment „Planet”;
- dzień 5 — Mozart, aria albo uwertura operowa;
- dzień 6 — Rachmaninow, część koncertu fortepianowego;
- dzień 7 — Gershwin, „Rhapsody in Blue”.
Po tygodniu łatwiej określić, czy bardziej odpowiada fortepian, orkiestra, głos, muzyka barokowa czy romantyczna. Dopiero wtedy warto rozwijać konkretny kierunek.
Najgorszym sposobem na poznanie klasyki jest zmuszanie się do słuchania utworu tylko dlatego, że uchodzi za arcydzieło. Repertuar jest na tyle szeroki, że brak zainteresowania jednym kompozytorem nie mówi praktycznie nic o tym, jak odbierze się kolejnego. Sam Classic FM, przygotowując zestaw dla początkujących, zestawia Händla, Holsta, Beethovena, Rachmaninowa, Mozarta, Chopina, Bacha, Czajkowskiego, Elgara i Gershwina — kompozytorów o bardzo odmiennym języku muzycznym.
Muzykę klasyczną najlepiej więc poznawać od krótkich, wyrazistych utworów, a później stopniowo przechodzić do koncertów, symfonii i oper. Konkursy muzyczne, materiały Narodowego Instytutu Fryderyka Chopina, nagrania profesjonalnych orkiestr i oficjalne transmisje pozwalają zrobić to bez wcześniejszego przygotowania teoretycznego.
Więcej informacji na ten temat oraz innych praktycznych porad znajdziesz na naszej stronie. Polecamy również przeczytać: Kim jest kurator wystawy i co właściwie robi? Zawód od kuchni