Nowak MagdalenaSztuka sakralna nigdy nie była muzeum — zawsze odpowiadała na pytania swojej epoki. Nic dziwnego, że w czasach kryzysu klimatycznego pojawiły się wizerunki nazywane „Matką Boską Ekologiczną”: maryjne ikony i obrazy, w których Madonna obejmuje opieką nie tylko człowieka, lecz całe stworzenie.
Skąd ten motyw?
Tradycja podsuwała gotowe wzory: Maria jako Nowa Ewa w rajskim ogrodzie, Madonny w girlandach kwiatów u mistrzów baroku, Matka Boża Zielna z bukietem ziół święconych w sierpniu. Współcześni twórcy — ikonopisarze i malarze — rozwijają te wątki: Maria trzyma w dłoniach kulę ziemską, ptaki i pszczoły, chroni płaszczem lasy i wody. Impulsem stała się też encyklika Laudato si’ z jej wezwaniem do troski o „wspólny dom”.
Jak czytać takie obrazy?
Kluczem jest stary język ikonografii: płaszcz opieki (jak w Madonnach Miłosierdzia) rozpostarty tym razem nad przyrodą; ogród zamknięty — dawny symbol czystości Marii — odczytany na nowo jako obraz Ziemi wymagającej pieczy. To nie moda, lecz ciągłość: te same znaki, nowe akcenty. Dobre realizacje odróżnia od plakatowych właśnie zakorzenienie w tradycji.
Ikona ekologiczna nie dodaje Marii nowej roli — przypomina najstarszą: Matki wszystkiego, co żyje.
O maryjnych motywach stworzenia
Gdzie spotkać takie wizerunki?
W kaplicach wspólnot zaangażowanych ekologicznie, na wystawach współczesnej ikony i w pracowniach ikonopisarskich, które chętnie podejmują temat. Warto patrzeć na nie jak na kolejne ogniwo długiego łańcucha — od średniowiecznych Madonn w ogrodzie po dzisiejsze obrazy troski o planetę.
Od Stwórcy do stworzenia — teologia w obrazie
Nowe ikony troski o stworzenie mają solidne zaplecze ideowe: patronem jest św. Franciszek z jego Pieśnią słoneczną, a impulsem współczesnym — nauczanie o „ekologii integralnej”. Ikonopisarze sięgają też do wschodniej tradycji, w której Maria bywa nazywana „odnowieniem stworzenia”: stąd wizerunki Bogurodzicy z kłosem, winoroślą czy gołębicą nad wodami.
Ciekawe są rozwiązania formalne: niektórzy twórcy wpisują w maforion Marii mapę nieba lub zarys kuli ziemskiej, inni otaczają ją wieńcem gatunków zagrożonych — współczesna wersja dawnych Madonn w girlandach, jakie malowali Bruegel i Rubens ze specjalistami od kwiatów. Tradycja okazuje się tu nie kostiumem, lecz gramatyką, w której da się powiedzieć rzeczy nowe.
Najczęściej zadawane pytania
Czy „Matka Boska Ekologiczna” to oficjalny tytuł?
Nie — to potoczne określenie współczesnych wizerunków łączących ikonografię maryjną z motywami stworzenia.
Na jakiej tradycji się opierają?
Na Madonnach opiekuńczych, motywie ogrodu i Matki Bożej Zielnej — starych znakach czytanych na nowo.
Podsumowanie
To dowód, że ikona żyje i mówi językiem swojej epoki. Poznaj królową polskich wizerunków w artykule o Czarnej Madonnie i klasykę tematu w galerii Zwiastowania.