Jan Matejko należał do najważniejszych twórców polskiego malarstwa historycznego XIX wieku. Urodzony w Krakowie w 1838 roku artysta uczynił z wydarzeń politycznych, bitew, królewskich ceremonii i momentów kryzysowych Rzeczypospolitej podstawowy temat swojej sztuki. Jego „Stańczyk”, „Rejtan”, „Bitwa pod Grunwaldem”, „Hołd pruski” czy „Konstytucja 3 maja 1791” weszły do kanonu polskiej kultury i przez kolejne pokolenia wpływały na sposób wyobrażania sobie przeszłości. Redakcja serwisu informuje Fine Art Express, że Matejko był nie tylko malarzem, lecz także profesorem, dyrektorem krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych, kolekcjonerem i uczestnikiem działań związanych z ochroną zabytków.
Matejko nie traktował obrazu historycznego jak fotograficznego odtworzenia jednego momentu. Budował wielowątkowe kompozycje, w których zestawiał postacie, gesty, przedmioty i symbole służące interpretacji określonych procesów politycznych. Culture.pl wskazuje, że historię pojmował jako proces ciągły i dynamiczny, a malarstwo historyczne miało w jego twórczości funkcję wykraczającą poza dekorację czy opowieść o efektownym wydarzeniu.
Obrazy Matejki były więc zarazem przedstawieniem historii i próbą jej interpretacji.
Kraków ukształtował Jana Matejkę
Jan Matejko urodził się 24 czerwca 1838 roku w Krakowie i z tym miastem pozostał związany niemal przez całe życie. Jego rodzinny dom przy ul. Floriańskiej 41 jest dziś oddziałem Muzeum Narodowego w Krakowie. To właśnie tam artysta urodził się, mieszkał, pracował i zmarł 1 listopada 1893 roku.
Rodzinne środowisko i historyczna przestrzeń Krakowa miały znaczenie dla rozwoju jego zainteresowań. Ojciec malarza był pochodzenia czeskiego, matka wywodziła się ze spolonizowanej rodziny niemieckiej. Istotny wpływ na zainteresowanie Matejki historią miał również jego starszy brat Franciszek, związany z naukami historycznymi i Biblioteką Jagiellońską.
Kraków dostarczał młodemu artyście materiału niemal na każdym kroku: Wawel, dawne kościoły, nagrobki, rzeźby, stroje i zabytki rzemiosła stawały się przedmiotem obserwacji oraz dokumentacji rysunkowej. Matejko wielokrotnie studiował dawne kroniki, portrety władców i materialne pozostałości wcześniejszych epok.
Najważniejsze daty z pierwszego okresu jego życia to:
- 1852 rok — rozpoczęcie nauki w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych;
- 1858 rok — wyjazd na dalsze studia do Monachium;
- 1860 rok — krótki okres nauki w Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu;
- początek lat 60. XIX wieku — kształtowanie dojrzałego programu malarstwa historycznego.
W Krakowie jego nauczycielami byli między innymi Wojciech Korneli Stattler oraz Władysław Łuszczkiewicz. Pierwszy kładł nacisk na dyscyplinę rysunkową i precyzję warsztatu, drugi rozwijał zainteresowanie historią i materialnymi świadectwami przeszłości.
„Stańczyk” pokazał, że historia może być opowiedziana przez jedną postać
Jednym z najwcześniejszych obrazów, które ugruntowały charakter twórczości Matejki, był „Stańczyk” z 1862 roku. Dzieło znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie i zostało wykonane techniką olejną na płótnie.
Matejko przedstawił królewskiego błazna samotnie siedzącego na pierwszym planie, podczas gdy w dalszej części pomieszczenia trwa dworska uroczystość. Stańczyk należał do historycznych postaci szczególnie często przywoływanych przez artystę. W tym obrazie malarz nadał bohaterowi własne rysy, co dodatkowo wzmacnia osobisty wymiar kompozycji.
Nie monumentalna bitwa, lecz skupiona twarz jednej postaci stała się tutaj nośnikiem historycznego komentarza.
Obraz pokazuje również metodę, którą Matejko rozwijał później w większych kompozycjach: widz nie otrzymuje wyłącznie rekonstrukcji wydarzenia, lecz zestaw znaków i postaci mających prowadzić do określonego odczytania historii.
„Rejtan” i polityczny wymiar malarstwa Matejki
W kolejnych latach Matejko coraz częściej sięgał do wydarzeń związanych z kryzysem politycznym dawnej Rzeczypospolitej. „Rejtan. Upadek Polski” został ukończony w 1866 roku. Dzieło przedstawia protest Tadeusza Rejtana podczas sejmu rozbiorowego i należy dziś do zbiorów Zamku Królewskiego w Warszawie.
Obraz przyniósł artyście międzynarodowe uznanie. Według biografii publikowanej przez Culture.pl na Wystawie Powszechnej w Paryżu w 1867 roku Matejko otrzymał za niego złoty medal I klasy, a dzieło zostało zakupione przez cesarza Austrii Franciszka Józefa.
W programie artystycznym Matejki obok scen triumfu stale pojawiały się obrazy politycznych błędów, konfliktów i wydarzeń prowadzących do osłabienia państwa.
„Zacznę od krzywd” — przypisywane Matejce słowa przywołuje Muzeum Narodowe w Krakowie, opisując jego sposób przedstawiania polskiej historii.
To krótkie zdanie dobrze odpowiada pierwszej części jego programu historycznego: artysta przedstawiał zarówno momenty zwycięstwa, jak i wydarzenia traktowane jako symbole politycznej katastrofy.
„Bitwa pod Grunwaldem” — historia zamieniona w monumentalne widowisko
Jednym z najbardziej rozpoznawalnych dzieł Matejki pozostaje „Bitwa pod Grunwaldem”. Artysta rozpoczął przygotowania do obrazu na początku lat 70. XIX wieku. Badania publikowane przez Muzeum Narodowe w Warszawie wskazują, że już w 1872 roku wykonywał szkice, studiował historyczne uzbrojenie i stroje oraz obserwował konie, które następnie wykorzystywał jako modele do kompozycji.
Matejko nie ograniczał się więc do pracy nad samymi postaciami. Przygotowanie obrazu obejmowało:
- analizę uzbrojenia i historycznych rekwizytów;
- studia kostiumów;
- szkice postaci i koni w ruchu;
- budowanie wielofigurowej kompozycji skupionej wokół kluczowych uczestników bitwy.
Efektem nie była neutralna panorama pola walki, lecz skondensowana wizja punktu kulminacyjnego starcia.
Właśnie ten sposób komponowania scen historycznych stał się jedną z najbardziej charakterystycznych cech Matejki: na jednym płótnie spotykają się liczne wątki, bohaterowie oraz symbole, które mają znaczenie narracyjne.
„Hołd pruski” i chwila politycznego triumfu
„Hołd pruski” z 1882 roku przedstawia wydarzenie z 1525 roku, kiedy Albrecht Hohenzollern złożył hołd królowi Zygmuntowi I Staremu na krakowskim Rynku. Muzeum Narodowe w Krakowie wskazuje ten obraz jako jedno z najważniejszych dzieł Matejki odnoszących się do wydarzeń z historii Polski.
Płótno ma monumentalne rozmiary — około 388 na 785 centymetrów — i należy do Zamku Królewskiego na Wawelu.
Matejko przygotowywał poszczególne postacie na podstawie studiów i modeli. Muzeum Narodowe w Krakowie opisuje między innymi studium mężczyzny, którego rysy artysta wykorzystał przy tworzeniu postaci Zygmunta Starego. Obraz został ukończony w 1882 roku.
W przeciwieństwie do „Rejtana”, który koncentruje się na politycznym kryzysie, „Hołd pruski” przedstawia moment dominacji polskiej monarchii. Obie prace pokazują dwa podstawowe kierunki narracji Matejki: obrazy klęski i obrazy państwowej potęgi.
„Konstytucja 3 maja 1791” — ostatnie dekady twórczości
Do późniejszych monumentalnych dzieł należy „Konstytucja 3 maja 1791”. Obraz znajduje się obecnie w zbiorach Zamku Królewskiego w Warszawie. W tej samej instytucji eksponowane są także inne wielkoformatowe prace Matejki, między innymi „Rejtan. Upadek Polski” oraz „Batory pod Pskowem”.
Kompozycja poświęcona Konstytucji 3 maja należy do najbardziej rozpowszechnionych wizualnych przedstawień wydarzeń z 1791 roku. Podobnie jak w innych dziełach, Matejko stworzył rozbudowaną scenę zbiorową, w której poszczególne postacie mają własne znaczenie historyczne i symboliczne.
Zamek Królewski w Warszawie pozostaje dziś jednym z najważniejszych miejsc, w których można zobaczyć monumentalne obrazy artysty bezpośrednio związane z historią polityczną Rzeczypospolitej.
Matejko był także nauczycielem przyszłych mistrzów polskiej sztuki
W 1873 roku Matejko otrzymał propozycję objęcia stanowiska dyrektora Akademii Sztuk Pięknych w Pradze. Nie przyjął jej, a następnie został dyrektorem Szkoły Sztuk Pięknych w Krakowie. Funkcję sprawował od 1873 roku aż do śmierci.
Wśród jego uczniów znaleźli się artyści, którzy później stworzyli własne, bardzo odmienne języki malarskie, m.in.:
- Jacek Malczewski;
- Stanisław Wyspiański;
- Józef Mehoffer.
Matejko prowadził własny Oddział Kompozycyjny, skoncentrowany przede wszystkim na malarstwie historycznym, i osobiście nadzorował prace przyjmowanych przez siebie studentów.
Jego pogląd na rolę artysty był jednoznacznie związany z zadaniami społecznymi i narodowymi.
„Sztuka jest obecnie dla nas pewnego rodzaju orężem w ręku” — mówił Matejko podczas przemówienia inauguracyjnego w 1882 roku.
To podejście wyjaśnia, dlaczego historia była dla niego nie tylko repertuarem tematów, ale podstawowym polem działania sztuki.
Nie tylko wielkie płótna: portrety, rysunki i polichromia Mariacka
Popularny obraz Matejki jako autora wyłącznie monumentalnych scen historycznych jest niepełny. Zamek Królewski w Warszawie podaje, że spośród 323 obrazów namalowanych przez artystę około 120 stanowiły portrety.
Tworzył również setki rysunków i szkiców. W Domu Jana Matejki zachowały się między innymi szkice kompozycyjne do wielkich płócien, studia portretowe, kostiumowe, architektoniczne i krajobrazowe oraz projekty związane z rzemiosłem artystycznym.
Osobną częścią jego działalności były prace przy kościele Mariackim w Krakowie. W zbiorach muzealnych znajdują się kartony projektowe polichromii wykonywanej w latach 1889–1891. Muzeum Narodowe w Krakowie wskazuje, że realizacja ta wpłynęła później na zainteresowanie malarstwem ściennym w twórczości uczniów Matejki — Stanisława Wyspiańskiego i Józefa Mehoffera.
Matejko działał również na rzecz ochrony zabytków
Malarz uczestniczył także w pracach związanych z badaniem i ochroną historycznego dziedzictwa Krakowa. Brał udział w dokumentowaniu otwieranych grobów w katedrze wawelskiej, między innymi Jana Kazimierza w 1869 roku oraz królowej Jadwigi i kardynała Zbigniewa Oleśnickiego w 1887 roku.
W 1872 roku został członkiem nadzwyczajnym Akademii Umiejętności w Krakowie i uczestniczył w pracach jej komisji dotyczących regulacji ochrony zabytków. Muzeum Narodowe w Krakowie określa go także jako jednego z prekursorów konserwacji i ochrony zabytków.
Dokumentowanie dawnych przedmiotów i architektury miało dla Matejki podwójne znaczenie: służyło ochronie dziedzictwa i dostarczało materiału do obrazów.
W 1878 roku Rada Miasta Krakowa wręczyła artyście symboliczne berło jako wyraz uznania dla jego pozycji w sztuce. Berło jest dziś przechowywane w zbiorach Domu Jana Matejki.
Dom Jana Matejki zachował tysiące pamiątek po artyście
Po śmierci malarza powstało Towarzystwo im. Jana Matejki, które rozpoczęło tworzenie muzeum biograficznego w jego domu rodzinnym przy ul. Floriańskiej 41. Pierwsze eksponaty udostępniono publiczności już w 1898 roku, a w 1904 roku muzeum zostało przekazane pod zarząd Muzeum Narodowego w Krakowie.
Obecna kolekcja liczy ponad 8 tysięcy obiektów. Obejmuje dzieła artysty, szkice, dokumenty, listy, fotografie, przedmioty osobiste oraz pamiątki związane z rodziną Matejków.
W zbiorach znajdują się również prace reprezentujące różne etapy jego kariery, od wczesnych studiów olejnych po późniejsze autoportrety i projekty monumentalnych kompozycji.
Dlaczego obrazy Matejki nadal kształtują wyobrażenie o historii Polski
Znaczenie Matejki wynika nie tylko z liczby pozostawionych dzieł czy ich wielkich formatów. Jego obrazy stały się częścią masowej edukacji historycznej i przez dziesięciolecia były reprodukowane w podręcznikach, publikacjach i materiałach edukacyjnych. Muzeum Narodowe w Krakowie podkreśla, że kolejne pokolenia Polaków poznawały jego dzieła często właśnie podczas nauki historii.
Jednocześnie jego malarstwo nie powinno być traktowane jak dokument fotograficzny. Matejko podporządkowywał konstrukcję obrazu własnej interpretacji wydarzeń, łączył elementy narracji i budował sceny tak, aby pokazać przyczyny, konsekwencje oraz znaczenie polityczne przedstawianych momentów. Muzeum Narodowe w Krakowie zwraca uwagę, że występujące w jego dziełach odstępstwa od dosłownej rekonstrukcji historycznej były elementem świadomie budowanej historiozofii.
Dlatego „Stańczyk”, „Rejtan”, „Bitwa pod Grunwaldem”, „Hołd pruski” i „Konstytucja 3 maja 1791” funkcjonują równocześnie jako dzieła sztuki i jako obrazy, które wpłynęły na zbiorową pamięć o polskiej historii.
Matejko nie tylko malował wydarzenia z przeszłości — tworzył ich wizualne interpretacje, które przetrwały znacznie dłużej niż epoka, w której powstały.
Więcej informacji na ten temat oraz innych praktycznych porad znajdziesz na naszej stronie. Polecamy również przeczytać: Kim jest kurator wystawy i co właściwie robi? Zawód od kuchni