Arcydzieła malarstwa, które zna cały świat, powstawały w różnych krajach, epokach i warunkach historycznych, ale dziś należą do wspólnego kanonu kultury. Redakcja serwisu Fine Art Express, że do najbardziej rozpoznawalnych dzieł należą między innymi „Mona Lisa”, „Las Meninas”, „Straż nocna”, „Narodziny Wenus”, „Dziewczyna z perłą”, „Gwiaździsta noc” oraz „Guernica”.
Ich sława nie wynika wyłącznie z wartości artystycznej. Każdy z tych obrazów wyróżnia się kompozycją, techniką albo historią, która na trwałe wpisała go do kultury masowej. Jedne stały się symbolem konkretnej epoki, inne dokumentem wojny lub przełomu w sposobie przedstawiania człowieka. Oryginały nadal można oglądać w publicznych muzeach w Paryżu, Madrycie, Amsterdamie, Florencji, Hadze i Nowym Jorku.
„Mona Lisa” — najbardziej znany portret świata
Leonardo da Vinci tworzył „Monę Lisę”, nazywaną również „La Giocondą”, prawdopodobnie od około 1503 do 1519 roku. Dzieło zostało namalowane farbami olejnymi na desce topolowej i ma zaledwie 77 centymetrów wysokości oraz 53 centymetry szerokości. Obraz znajduje się obecnie w Sali Stanów w paryskim Luwrze.
Według muzeum modelką była Lisa Gherardini, żona florenckiego kupca jedwabnego Francesca del Gioconda. Od jego nazwiska pochodzi włoski tytuł obrazu — „La Gioconda”. Luwr podkreśla, że szczególna siła dzieła wynika z technicznej precyzji Leonarda, niejednoznacznego uśmiechu modelki, fantastycznego pejzażu oraz zastosowania techniki sfumato, która łagodnie zaciera kontury postaci.
Leonardo nie budował twarzy ostrą linią. Przechodził między światłem a cieniem tak płynnie, że rysy wydają się zmieniać zależnie od miejsca, z którego patrzy odbiorca.
Najważniejsze fakty:
- autor: Leonardo da Vinci;
- okres powstania: około 1503–1519;
- technika: olej na desce topolowej;
- miejsce ekspozycji: Musée du Louvre w Paryżu;
- przedstawiona osoba: Lisa Gherardini.
„Las Meninas” — widz staje się częścią obrazu
„Las Meninas”, czyli „Panny dworskie”, Diego Velázqueza powstały w 1656 roku. To jedno z największych dzieł malarza — płótno mierzy ponad 3,2 metra wysokości i prawie 2,8 metra szerokości. Obraz znajduje się w Museo Nacional del Prado w Madrycie.
Centralną postacią jest infantka Małgorzata Teresa, córka króla Hiszpanii Filipa IV. Towarzyszą jej dwórki, karły, opiekunka, strażnik i pies. Po lewej stronie Velázquez namalował samego siebie przy wielkim płótnie. W lustrze umieszczonym na tylnej ścianie odbijają się król Filip IV i królowa Marianna Austriaczka.
Kompozycja nie daje jednoznacznej odpowiedzi, czy monarchowie stoją przed obrazem, czy widoczne w lustrze postacie są odbiciem portretu tworzonego przez artystę. Prado opisuje dzieło jako złożoną, wiarygodną kompozycję, która tworzy wrażenie prawdziwego życia, a jednocześnie zawiera gęstą sieć znaczeń.
Velázquez umieścił widza w miejscu zajmowanym przez królewską parę. To właśnie relacja między spojrzeniami postaci, lustrem i niewidoczną przestrzenią przed płótnem buduje napięcie obrazu.
„Straż nocna” — portret grupowy wprawiony w ruch
Rembrandt ukończył „Straż nocną” w 1642 roku. Oficjalny tytuł dzieła brzmi „Kompania milicyjna II dzielnicy pod dowództwem kapitana Fransa Bannincka Cocqa”. Nazwa „Straż nocna” pojawiła się dopiero pod koniec XVIII wieku, kiedy pociemniała warstwa werniksu sprawiała wrażenie, że scena rozgrywa się po zmroku.
Obraz został zamówiony do siedziby amsterdamskiej straży obywatelskiej. Zamiast ustawić członków kompanii w statycznym szeregu, Rembrandt przedstawił moment wydawania rozkazu i formowania oddziału. Kapitan ubrany na czarno zwraca się do porucznika, żołnierze przygotowują broń, a poszczególne postacie wyłaniają się ze światła i cienia.
Rijksmuseum wskazuje, że Rembrandt jako pierwszy przedstawił uczestników zbiorowego portretu podczas wykonywania konkretnych czynności. Obraz można oglądać w specjalnie przeznaczonej dla niego galerii Rijksmuseum w Amsterdamie.
Od 2019 roku muzeum prowadzi publiczny projekt badawczy i konserwatorski „Operation Night Watch”. Prace odbywają się w szklanej komorze, dzięki czemu zwiedzający mogą obserwować badania obrazu. W ramach projektu wykonano fotografię o rozdzielczości 717 gigapikseli, pozwalającą analizować pojedyncze ślady pędzla.
„Narodziny Wenus” — bogini, która nie wychodzi z morza
Sandro Botticelli namalował „Narodziny Wenus” około 1485 roku. Obraz ma 172,5 na 278,5 centymetra i został wykonany temperą na płótnie. Znajduje się w Galerii Uffizi we Florencji.
Tytuł może być mylący. Scena nie przedstawia samego momentu narodzin bogini, lecz jej przybycie na wyspę Cypr. Wenus stoi na wielkiej muszli, unoszonej ku brzegowi przez Zefira i prawdopodobnie Aurę. Czeka na nią kobieta trzymająca kwiecisty płaszcz, identyfikowana jako jedna z Gracji albo Hora wiosny.
Uffizi zaznacza, że obraz został najprawdopodobniej zamówiony przez członka rodu Medyceuszy, choć nie zachował się dokument potwierdzający zlecenie. Dzieło po raz pierwszy odnotowano w 1550 roku, gdy Giorgio Vasari opisał je w należącej do Medyceuszy Villa di Castello.
„Dziewczyna z perłą” — nie portret, lecz tronie
Johannes Vermeer namalował „Dziewczynę z perłą” około 1665 roku. Obraz znajduje się w Mauritshuis w Hadze.
Muzeum podkreśla, że dzieło nie jest tradycyjnym portretem konkretnej osoby. To tronie — popularne w XVII-wiecznym malarstwie niderlandzkim studium wyrazu twarzy, stroju albo określonego typu postaci. Dziewczyna została przedstawiona w egzotycznym turbanie, z lekko rozchylonymi ustami i dużym kolczykiem odbijającym światło.
“Vermeer overshadows all the rest” — napisał historyk sztuki Abraham Bredius po obejrzeniu obrazu w 1885 roku.
Bredius, późniejszy dyrektor Mauritshuis, zwracał uwagę na miękko modelowaną twarz i pojedynczy refleks światła. Obraz trafił do muzeum dzięki kolekcjonerowi Arnoldusowi Andriesowi des Tombe, który kupił go w 1881 roku, a następnie zapisał instytucji w testamencie.
„Gwiaździsta noc” — pejzaż obserwowany i przekształcony
Vincent van Gogh stworzył „Gwiaździstą noc” w czerwcu 1889 roku podczas pobytu w szpitalu Saint-Paul-de-Mausole w Saint-Rémy-de-Provence. Obraz ma 73,7 na 92,1 centymetra i znajduje się w zbiorach Museum of Modern Art w Nowym Jorku.
Van Gogh inspirował się widokiem z okna, ale nie odtworzył go dosłownie. Wirujące pasma nieba, powiększone gwiazdy i dominujący cyprys tworzą kompozycję opartą na obserwacji, symbolu i emocji. MoMA wskazuje, że obraz zapowiadał zwrot nowoczesnego malarstwa ku nastrojowi, ekspresji i subiektywnemu przeżyciu.
“We have an intensely turbulent, vibrant, excited, agitated night sky” — powiedziała kuratorka MoMA Ann Temkin, opisując kompozycję obrazu.
Van Gogh wcześniej wielokrotnie pisał bratu Theo o potrzebie malowania gwiaździstego nieba. We wrześniu 1888 roku, pracując nad inną nocną sceną — „Gwiaździstą nocą nad Rodanem” — relacjonował, że obraz powstał bezpośrednio nocą, przy świetle latarni gazowej.
„Guernica” — obraz bombardowania, który stał się symbolem wojny
Pablo Picasso namalował „Guernikę” między 1 maja a 4 czerwca 1937 roku w Paryżu. Monumentalne płótno ma 349,3 centymetra wysokości i 776,6 centymetra szerokości. Obraz powstał dla pawilonu Republiki Hiszpańskiej na Międzynarodowej Wystawie w Paryżu i znajduje się obecnie w Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía w Madrycie.
Bezpośrednim impulsem były informacje i fotografie przedstawiające skutki bombardowania baskijskiego miasta Guernica przez niemiecki Legion Condor 26 kwietnia 1937 roku. Picasso posłużył się ograniczoną paletą czerni, bieli i szarości. W obrazie pojawiają się między innymi koń, byk, kobieta z martwym dzieckiem, postać objęta płomieniami i rozczłonkowane ciało żołnierza.
Muzeum podkreśla, że użycie grisaille nawiązuje do fotografii prasowej i filmu, wzmacniając dokumentalny oraz dramatyczny charakter sceny. Obraz nie przedstawia konkretnego miejsca w realistyczny sposób, lecz wykorzystuje symbole do pokazania cierpienia ludności cywilnej.
“It would be interesting to use a camera to fix not the stages of a painting, but its metamorphosis” — mówił Picasso przed rozpoczęciem pracy.
Proces powstawania „Guerniki” fotografowała Dora Maar. Od 11 maja do 4 czerwca 1937 roku dokumentowała kolejne zmiany kompozycji w paryskiej pracowni Picassa przy Rue des Grands-Augustins. Dzięki jej zdjęciom można dziś prześledzić, jak artysta usuwał, przesuwał i przekształcał poszczególne figury.
Po wybuchu II wojny światowej obraz pozostawał w depozycie Museum of Modern Art w Nowym Jorku. Picasso zdecydował, że nie powinien wrócić do Hiszpanii przed przywróceniem demokracji. „Guernica” została przewieziona do kraju w 1981 roku, a od 1992 roku jest eksponowana w Museo Reina Sofía.
Gdzie znajdują się najsłynniejsze obrazy świata
Najważniejsze dzieła z tego zestawienia można zobaczyć w sześciu miastach:
- Paryż — „Mona Lisa”, Musée du Louvre;
- Madryt — „Las Meninas” w Prado i „Guernica” w Museo Reina Sofía;
- Amsterdam — „Straż nocna”, Rijksmuseum;
- Florencja — „Narodziny Wenus”, Galleria degli Uffizi;
- Haga — „Dziewczyna z perłą”, Mauritshuis;
- Nowy Jork — „Gwiaździsta noc”, Museum of Modern Art.
Arcydzieła te nie tworzą jednej szkoły ani jednego okresu. Łączy je wpływ na sposób przedstawiania człowieka, ruchu, światła, historii i zbiorowej pamięci. Ich znaczenie można analizować na reprodukcjach, ale oficjalne katalogi muzeów pozwalają również sprawdzić technikę, wymiary, pochodzenie i aktualne miejsce ekspozycji każdego dzieła.
Więcej informacji na ten temat oraz innych praktycznych porad znajdziesz na naszej stronie. Polecamy również przeczytać: Kim jest kurator wystawy i co właściwie robi? Zawód od kuchni
