Surrealizm to jeden z najważniejszych kierunków awangardy XX wieku — sztuka, która próbowała ominąć kontrolę rozumu i dotrzeć do snów, podświadomości, skojarzeń, lęków oraz pragnień. Narodził się w Paryżu w latach 20. XX wieku, ale szybko przestał być wyłącznie francuskim zjawiskiem, informuje Fine Art Express. Z malarstwa, literatury i fotografii przeniknął do filmu, reklamy, mody, designu, a później także do popkultury.
Miękkie zegary Salvadora Dalego, mężczyźni w melonikach René Magritte’a czy fantastyczne krajobrazy Maxa Ernsta nie miały po prostu przedstawiać „dziwnych rzeczy”. Surrealiści chcieli zakwestionować mechanizm, którym posługujemy się podczas odróżniania rzeczywistości od wyobraźni.
Obraz miał działać trochę jak sen: jego elementy bywają znajome, lecz sposób, w jaki zostały połączone, wymyka się codziennej logice.
Skąd wziął się surrealizm?
Za symboliczną datę narodzin ruchu przyjmuje się 1924 rok, kiedy francuski poeta André Breton opublikował Manifest surrealizmu. National Gallery of Art wskazuje, że ruch ukształtował się w Paryżu właśnie w latach 20., czerpiąc m.in. z doświadczeń dadaizmu, który podczas i po I wojnie światowej podważał racjonalność, tradycyjną estetykę i utrwalone pojęcie dzieła sztuki.
Dadaizm był jednak przede wszystkim buntem. Surrealizm próbował zbudować na tym buncie własny program: znaleźć dostęp do tego, co niekontrolowane, przypadkowe i ukryte w psychice.
Breton określał surrealizm jako:
„Czysty automatyzm psychiczny, za pomocą którego zamierza się wyrazić rzeczywiste funkcjonowanie myśli” — André Breton, Manifest surrealizmu, 1924, tłumaczenie sensu definicji.
To zdanie jest kluczem do całego ruchu. Artysta nie miał już wyłącznie projektować obrazu według uporządkowanego planu. Mógł stworzyć warunki, w których przypadek, spontaniczny gest albo nieoczekiwane skojarzenie przejmowały część kontroli.
Surrealistów fascynowały sny i podświadomość. Metropolitan Museum of Art łączy ten zwrot między innymi z oddziaływaniem prac Zygmunta Freuda oraz zainteresowaniem pragnieniami, instynktami i mechanizmami psychiki.
Jeżeli historia malarstwa wydaje się ciągiem kolejnych prób coraz wierniejszego przedstawienia rzeczywistości, surrealizm wykonuje ruch w przeciwnym kierunku. Nie pyta: „Jak dokładnie namalować świat?”. Pyta: „Co się stanie, kiedy sposób przedstawienia świata przestanie podporządkowywać się zdrowemu rozsądkowi?”.
Dobrze widać skalę tej zmiany, gdy zestawi się surrealistów z wcześniejszymi kierunkami. Renesans budował logiczną perspektywę i racjonalnie uporządkowaną przestrzeń — więcej o tym modelu widzenia można przeczytać w materiale o renesansie i jego najważniejszych cechach. Surrealizm cztery stulecia później świadomie destabilizował tę rzeczywistość.
Jak wygląda malarstwo surrealistyczne?
Nie istnieje jeden wizualny styl, po którym można automatycznie rozpoznać każdy surrealistyczny obraz. To szczególnie istotne, ponieważ pod wspólną nazwą działali artyści malujący niemal fotograficznie oraz twórcy posługujący się formami organicznymi, abstrakcją, kolażem czy automatycznym rysunkiem.
Cechy surrealizmu częściej dotyczą sposobu budowania obrazu niż konkretnej palety albo rodzaju pociągnięcia pędzla.
| Element | Jak działa w surrealizmie |
|---|---|
| Sen | obrazy funkcjonują według logiki podobnej do marzenia sennego |
| Nieoczekiwane zestawienia | zwykłe przedmioty pojawiają się w niemożliwych relacjach |
| Podświadomość | inspiracją stają się impulsy, lęki, pragnienia i skojarzenia |
| Automatystyczne techniki | artysta ogranicza świadomą kontrolę nad procesem |
| Deformacja | ciała, krajobrazy i przedmioty zmieniają skalę, strukturę lub funkcję |
| Przypadek | nieprzewidywalny efekt może stać się początkiem kompozycji |
| Realistyczny detal | nierealna scena bywa namalowana z fotograficzną precyzją |
To ostatnie zjawisko jest szczególnie charakterystyczne dla Salvadora Dalego czy René Magritte’a. Ich dzieła bywają technicznie bardzo czytelne. Niejasność powstaje nie dlatego, że widz nie rozpoznaje przedmiotów, lecz dlatego, że rozpoznaje je zbyt dobrze — a jednocześnie widzi, że znalazły się tam, gdzie według codziennej logiki znaleźć się nie powinny.
Salvador Dalí: sen namalowany jak rzeczywistość
Salvador Dalí dołączył do środowiska surrealistycznego pod koniec lat 20. XX wieku. MoMA wskazuje, że jego wejście do grupy wiązało się między innymi z premierą filmu Un Chien Andalou, zrealizowanego wspólnie z Luisem Buñuelem w 1929 roku.
Dalí rozwinął własną metodę paranoiczno-krytyczną. Chodziło o celowe doprowadzanie percepcji do stanu, w którym jeden kształt może wywoływać kilka odmiennych interpretacji, a rzeczy pozornie niezwiązane zaczynają tworzyć znaczeniowe połączenia.
Sam artysta mówił:
„Moje najlepsze pomysły przychodzą przez sny” — Salvador Dalí.
Najbardziej znanym przykładem jest Trwałość pamięci z 1931 roku. Miękkie, jakby topiące się zegary tracą podstawową cechę zegara — sztywność i mechaniczną precyzję. MoMA interpretuje dzieło jako radykalne zachwianie czasu jako jednej z podstawowych miar rzeczywistości.
Dalí pokazuje więc mechanizm typowy dla malarstwa surrealistycznego: przedmiot pozostaje rozpoznawalny, ale jego zachowanie przestaje zgadzać się z tym, czego nauczyło nas doświadczenie.
René Magritte: najbardziej zwyczajne rzeczy stają się podejrzane
René Magritte działał zupełnie inaczej. Nie potrzebował rozlewających się ciał czy pustynnych halucynacji. Wystarczały mu jabłko, fajka, lustro, kapelusz, okno albo fragment nieba.
MoMA opisuje jego strategię jako czynienie zwyczajnych przedmiotów obcymi przez umieszczanie ich w nietypowych sytuacjach oraz podważanie związku między słowem a obrazem.
Magritte ujmował swoje zadanie następująco:
„Sztuka malarza polega, jak ją widzę, na czynieniu poetyckich obrazów widzialnymi” — René Magritte.
W Reprodukcji zakazanej widzimy mężczyznę stojącego przed lustrem. Zamiast jego twarzy lustro ponownie pokazuje tył głowy. Obraz jest wykonany realistycznie, ale rzeczywistość zachowuje się nieprawidłowo. Kuratorzy MoMA zwracają uwagę, że właśnie ta sprzeczność wywołuje frustrację i zmusza widza do zastanowienia się nad tym, czego oczekuje od obrazu i od reprezentacji rzeczywistości.
W innym dziele Magritte przedstawia siebie patrzącego na jajko i malującego na płótnie ptaka. Związek między jajkiem a ptakiem jest oczywisty, ale przedstawienie pomija całą drogę między początkiem a rezultatem. MoMA odczytuje ten motyw jako grę z ukrytym potencjałem rzeczy i ograniczeniami zwykłego widzenia.
U Magritte’a niezwykłość nie wchodzi do świata z zewnątrz. Ona okazuje się ukryta wewnątrz najbardziej banalnych przedmiotów.
Max Ernst i przypadek kontrolowany tylko częściowo
Surrealizm nie ograniczał się do malowania wcześniej wymyślonych scen. Artyści próbowali również stworzyć techniki, które same generowały nieoczekiwane formy.
Max Ernst eksperymentował między innymi z frottage. Kładł papier na powierzchniach takich jak drewno, siatka, sznurek czy liście i pocierał go ołówkiem albo kredką. Powstające faktury traktował następnie jako punkt wyjścia do budowania fantastycznych krajobrazów i stworzeń. MoMA opisuje tę metodę jako rodzaj surrealistycznego automatyzmu, mającego ograniczyć świadomą kontrolę artysty.
Ernst posługiwał się również grattage, czyli zeskrobywaniem pigmentu z płótna ułożonego na fakturowanej powierzchni. Metropolitan Museum of Art podkreśla, że techniki takie jak frottage, grattage i dekalkomania pozwalały wprowadzić do dzieła czynnik przypadku.
Ernst opisywał swoją rolę w tym procesie z charakterystycznym dystansem:
„Stałem się widzem narodzin wszystkich moich dzieł” — Max Ernst, o działaniu frottage i przypadku.
To bardzo surrealistyczna deklaracja. Artysta nie przedstawia siebie jako absolutnego autora, który kontroluje każdy centymetr obrazu. Obserwuje materiał i reaguje na to, co niespodziewanie się pojawia.
Automat, frottage, dekalkomania i „wyborny trup”
Eksperymentowanie było centralną częścią surrealizmu. Artyści i poeci rozwijali metody ograniczające świadome projektowanie.
Jedną z nich był automatyzm — spontaniczne pisanie albo rysowanie bez wcześniejszego ustalania finalnej formy. André Masson tworzył płynne linie, z których stopniowo wyłaniały się figury. Metropolitan Museum of Art wskazuje, że Breton dostrzegał analogię pomiędzy takimi rysunkami a automatyzmem stosowanym w poezji.
Dekalkomania polegała natomiast na nanoszeniu mokrej farby i odciskaniu jej za pomocą drugiej powierzchni. Efekt był częściowo przypadkowy: plamy mogły przypominać skały, roślinność albo fantastyczne organizmy.
Istniała też gra cadavre exquis, po polsku najczęściej określana jako „wyborny trup”. Kilka osób tworzyło wspólny rysunek, ale każda widziała tylko fragment wykonany wcześniej. MoMA opisuje rezultat jako kompozycję powstającą raczej dzięki przypadkowi niż wzajemnemu świadomemu wpływowi uczestników.
Te praktyki pokazują, że surrealizm był nie tylko stylem obrazów, ale również laboratorium nowych sposobów tworzenia.
Surrealizm a abstrakcja — to nie jest to samo
Surrealistyczne obrazy bywają abstrakcyjne, ale surrealizm a abstrakcjonizm nie oznaczają tego samego.
Abstrakcja może całkowicie odrzucić przedstawianie rozpoznawalnych przedmiotów i skoncentrować się na kolorze, geometrii, rytmie czy geście. Surrealista często właśnie potrzebuje przedmiotu — tylko umieszcza go w niemożliwej sytuacji.
Magritte maluje realistycznie wyglądające jabłko. Dalí tworzy zegar, którego nikt nie pomyli z innym przedmiotem. Tanguy konstruuje przestrzeń sugerującą realny krajobraz, choć zamieszkują ją niemożliwe formy. National Gallery of Art opisuje przestrzeń Tanguya jako jednocześnie senną i zaskakująco rzeczywistą.
Dla porównania mechanizmy sztuki nieprzedstawiającej opisuje osobny przewodnik o abstrakcjonizmie i sposobach odczytywania obrazów abstrakcyjnych.
Jeszcze inny model proponował impresjonizm, w którym głównym problemem stawały się światło, kolor i chwilowe wrażenie obserwatora. Różnice między takim patrzeniem a późniejszą awangardą dobrze pokazuje tekst o impresjonizmie, jego cechach i najważniejszych malarzach.
Najważniejsi artyści surrealizmu
Lista surrealistów jest znacznie dłuższa niż Dalí i Magritte. Do kluczowych nazwisk należą również:
- Max Ernst — kolaż, frottage, grattage i obrazy wykorzystujące przypadek;
- Joan Miró — biomorficzne formy i znakowy, poetycki język;
- André Masson — automatyczne rysunki;
- Yves Tanguy — puste, niemal kosmiczne krajobrazy zamieszkane przez organiczne formy;
- Man Ray — fotografia eksperymentalna i obiekty;
- Leonora Carrington — fantastyczne narracje, alchemia, zwierzęta i mitologia;
- Remedios Varo — precyzyjnie malowane sceny przypominające ezoteryczne baśnie;
- Dorothea Tanning — psychologicznie niepokojące wnętrza i deformacje ciała.
National Gallery of Art przypomina, że Varo współpracowała i wystawiała z najważniejszymi przedstawicielami środowiska, w tym Bretonem i Magritte’em, zanim wojna zmusiła ją do opuszczenia Europy.
Metropolitan Museum of Art zwraca natomiast uwagę na znaczenie artystek takich jak Leonora Carrington, Dorothea Tanning czy Frida Kahlo w szerszej historii surrealizmu, choć ich rola w dawnych przekrojowych opracowaniach bywała marginalizowana.
Jak rozpoznać surrealistyczny obraz w muzeum?
Najprostszy test nie polega na szukaniu miękkich zegarów albo jabłka zasłaniającego twarz.
Najpierw trzeba sprawdzić, czy przedstawiony świat zachowuje się zgodnie z własnymi zasadami. Czy skala przedmiotów jest logiczna? Czy lustro odbija to, co powinno? Czy ciało zachowuje anatomię? Czy krajobraz mógłby rzeczywiście istnieć?
Następnie warto zwrócić uwagę na relacje między przedmiotami. Surrealizm szczególnie lubi zestawienia rzeczy, które osobno są banalne, a razem stają się niepokojące.
Trzecim tropem jest senność sceny. Nie zawsze oznacza ona mgłę czy noc. Sen może być namalowany ostrym światłem i niemal fotograficzną techniką.
I wreszcie: nie należy za wszelką cenę szukać jednego „prawidłowego znaczenia”. Surrealistyczny obraz często został skonstruowany właśnie po to, aby dopuścić wieloznaczność.
Podobny sposób uważnego czytania szczegółów przydaje się także przy innych dziełach — przykładem może być analiza symboliki „Pocałunku” Gustava Klimta.
Dlaczego surrealizm nadal działa?
Surrealizm okazał się wyjątkowo odporny na upływ czasu, ponieważ opiera się na mechanizmie łatwo przenoszonym do innych mediów: bierze rzecz dobrze znaną i zmienia jedną zasadę jej funkcjonowania.
MoMA definiuje surrealizm jako międzynarodowy ruch awangardowy zainteresowany badaniem podświadomości poprzez eksperymentalną sztukę i literaturę. Guggenheim podkreśla natomiast, że surrealistyczne próby przeniesienia nieświadomości na płótno wywarły później znaczący wpływ między innymi na kolejne generacje artystów amerykańskich.
Dlatego język surrealizmu można dziś znaleźć daleko poza muzeami: w fotografii modowej, teledyskach, filmie, reklamie, projektowaniu graficznym czy cyfrowych obrazach.
Zmieniły się narzędzia, ale pomysł pozostał niezwykle współczesny: pokazać widzowi coś, co zna, w taki sposób, aby przez moment przestał ufać własnemu widzeniu.
FAQ — najczęściej zadawane pytania
Co to jest surrealizm?
Surrealizm to awangardowy ruch artystyczny i literacki rozwijający się od lat 20. XX wieku. Jego twórcy interesowali się snami, podświadomością, przypadkiem, automatyzmem i nieoczekiwanymi skojarzeniami. Za symboliczną datę narodzin ruchu uznaje się publikację manifestu André Bretona w 1924 roku.
Jakie są najważniejsze cechy surrealizmu?
Do najczęstszych należą senna logika, deformowanie rzeczywistości, zestawianie niepasujących przedmiotów, symbolika, wieloznaczność, automatyzm oraz wykorzystywanie przypadku.
Kto jest najsłynniejszym malarzem surrealistycznym?
Najbardziej rozpoznawalnym pozostaje Salvador Dalí, przede wszystkim dzięki Trwałości pamięci. Równie istotnym przedstawicielem ruchu był René Magritte, którego dzieła opierają się na paradoksach wizualnych i zmianie znaczenia zwyczajnych przedmiotów.
Czy Picasso był surrealistą?
Picasso pozostawał w kontakcie ze środowiskiem surrealistycznym, a jego dzieła były prezentowane w surrealistycznym kontekście, jednak nie był członkiem ruchu w takim znaczeniu jak Breton, Dalí, Ernst czy Magritte. Najsilniej kojarzony jest z kubizmem i własną, wielokrotnie zmieniającą się praktyką artystyczną.
Czym surrealizm różni się od abstrakcjonizmu?
Abstrakcjonizm może całkowicie zrezygnować z przedstawiania realnych przedmiotów. Surrealizm bardzo często zachowuje przedmioty rozpoznawalne, lecz zmienia ich skalę, funkcję, kontekst albo wzajemne relacje.
Czy surrealizm istnieje również poza malarstwem?
Tak. Od początku obejmował literaturę, fotografię, film, kolaż, obiekty i eksperymentalne działania grupowe. Z czasem jego język przeniknął również do designu, reklamy, mody i kultury wizualnej.
Surrealizm nie próbował po prostu malować fantazji. Przesunął granicę tego, co może zostać uznane za materiał dla sztuki: sen, przypadkową plamę, automatyczny gest, absurdalne skojarzenie czy obraz pojawiający się na granicy świadomości. Surrealizm w sztuce pozostaje dzięki temu jednym z tych kierunków, które łatwo rozpoznać, lecz znacznie trudniej wyczerpująco wyjaśnić.
Więcej informacji na ten temat oraz innych praktycznych porad znajdziesz na naszej stronie. Polecamy również przeczytać: Co jeść przed treningiem i po treningu? Tak ułóż posiłki bez skomplikowanej diety