Nowak MagdalenaNie ma drugiego malarza, który tak ukształtowałby wyobraźnię całego narodu: gdy Polak myśli „Grunwald”, widzi obraz Matejki; gdy myśli „król”, widzi twarz z jego pocztu. Jan Matejko malował historię Polski w czasach, gdy Polski nie było na mapie — i uczynił z malarstwa oręż skuteczniejszy niż niejedna armia. Oto kim był naprawdę: geniusz, tytan pracy i człowiek, z którym historycy spierają się do dziś.
Krakowskie dziecko trudnych czasów
Urodził się w 1838 roku w Krakowie, w wielodzietnej rodzinie czeskiego z pochodzenia nauczyciela muzyki. Dzieciństwo przypadło na epokę żałoby narodowej po powstaniach; jako czternastolatek widział ostrzał Krakowa, a jego bracia brali udział w Wiośnie Ludów. Drobny, chorowity, z wadą wzroku (malował w okularach, niemal dotykając płótna nosem) — nie nadawał się na powstańca. Gdy wybuchło powstanie styczniowe 1863 roku, wspierał je finansowo i woził broń, ale wnioski wyciągnął malarskie: skoro nie można wywalczyć Polski szablą, trzeba uratować ją w pamięci. Program sformułował już rok wcześniej dwudziestoczteroletni artysta obrazem „Stańczyk”: samotny królewski błazen w czerwieni, jedyny, który rozumie nadciągającą katastrofę państwa. Ta twarz — autoportret Matejki — stała się jednym z najmocniejszych symboli polskiej sztuki.
Fabryka arcydzieł: jak pracował mistrz
Matejko malował historię metodą śledczego: gromadził źródła, szkicował zabytki, zbierał tkaniny, zbroje i pasy słuckie (jego kolekcja rekwizytów liczyła setki obiektów), a każdej postaci robił studia portretowe. Potem komponował sceny, które historią nie są — i tu zaczyna się geniusz oraz spór. „Rejtan”, „Unia lubelska”, „Batory pod Pskowem”, „Bitwa pod Grunwaldem” (1878, płótno szerokie na blisko dziesięć metrów, malowane trzy lata), „Hołd pruski”, „Kościuszko pod Racławicami”, „Konstytucja 3 maja” — każdy z tych obrazów ściąga w jeden kadr postaci i wątki, które w rzeczywistości dzieliły lata. Matejko świadomie wybierał prawdę idei ponad prawdę kroniki: jego obrazy to rozprawy o wielkości i winach Rzeczypospolitej, malowane „ku pokrzepieniu serc” i ku przestrodze jednocześnie. Szczegółowo analizujemy ten warsztat w tekstach o „Chrzcie Polski” oraz o „Sobieskim pod Wiedniem” — obrazie, który artysta podarował papieżowi w imieniu narodu, którego formalnie nie było.
Najważniejsze dzieła: mapa dla zwiedzających
| Obraz | Rok | Gdzie wisi |
|---|---|---|
| Stańczyk | 1862 | Muzeum Narodowe w Warszawie |
| Rejtan — upadek Polski | 1866 | Zamek Królewski w Warszawie |
| Bitwa pod Grunwaldem | 1878 | Muzeum Narodowe w Warszawie |
| Hołd pruski | 1882 | Muzeum Narodowe w Krakowie (Sukiennice) |
| Kościuszko pod Racławicami | 1888 | Sukiennice, Kraków |
| Poczet królów polskich | 1890–92 | reprodukowany we wszystkich podręcznikach |
Osobny fenomen to poczet królów i książąt polskich: 44 rysunkowe wizerunki władców, od Mieszka po Stanisława Augusta, stworzone u schyłku życia. To Matejko zdecydował, jak „wygląda” Bolesław Chrobry czy Kazimierz Wielki — i choć historycy prostują szczegóły od stu lat, żadna korekta nie wyparła tych twarzy z narodowej wyobraźni. Trudno o lepszy dowód siły obrazu.
Matejko nie malował historii takiej, jaka była — malował taką, jaką naród musiał zapamiętać, żeby przetrwać. To różnica między kroniką a testamentem.
Spór o malarstwo historyczne
Nauczyciel i przeciwnik nowoczesności
Od 1873 roku Matejko kierował krakowską Szkołą Sztuk Pięknych — i tu historia pisze najlepszą puentę: jego uczniami byli Wyspiański, Mehoffer i Malczewski, twórcy Młodej Polski, którzy poszli w symbolizm i nastrojowość, częściowo przeciw mistrzowi (twórczość najwybitniejszego z nich omawiamy m.in. w analizie „Dwóch wizji Polski” Malczewskiego). Sam Matejko nowinek — z impresjonizmem na czele, o którym piszemy w tekście co to jest impresjonizm — nie znosił: dla niego malarstwo bez misji było dezercją. Zmarł w 1893 roku; pogrzeb zamienił się w manifestację narodową, jakiej Kraków dawno nie widział.
Jak patrzeć na Matejkę dzisiaj
Współczesnego widza monumentalne płótna potrafią przytłoczyć — i o to chodzi. Praktyczna rada: przed „Grunwaldem” czy „Hołdem pruskim” nie próbuj ogarnąć całości od razu; szukaj postaci-kluczy (Matejko zawsze wpisuje komentatorów: Stańczyka, samego siebie, postaci alegoryczne) i czytaj obraz scenami, jak powieść. Pomocny warsztat takiej lektury dajemy w przewodniku jak analizować i interpretować obraz. A jeśli planujesz muzealny szlak mistrza — Sukiennice i Dom Matejki w Krakowie plus Muzeum Narodowe w Warszawie pokrywają większość arcydzieł w dwa weekendy.
Najczęściej zadawane pytania
Z czego zasłynął Jan Matejko?
Z monumentalnych obrazów historii Polski — „Bitwy pod Grunwaldem”, „Hołdu pruskiego”, „Rejtana” — oraz pocztu królów, który ukształtował wyobrażenia Polaków o własnych władcach.
Czy obrazy Matejki są wierne historycznie?
Nie w sensie kronikarskim: artysta świadomie łączył w jednej scenie postaci i wydarzenia z różnych lat, by wyrazić ideę. Detale strojów i przedmiotów odtwarzał za to z pietyzmem badacza.
Gdzie można zobaczyć „Bitwę pod Grunwaldem”?
W Muzeum Narodowym w Warszawie; „Hołd pruski” i „Kościuszkę pod Racławicami” — w Galerii Sukiennice w Krakowie.
Podsumowanie
Matejko wziął naród bez państwa i dał mu państwo z obrazów: królów, bitwy, przestrogi. Można spierać się z jego wizją historii — nie sposób zaprzeczyć, że to ona wygrała walkę o polską wyobraźnię.