Nowak MagdalenaTrudno dziś uwierzyć, że obrazy, które zdobią kubki, kalendarze i największe muzea świata, zaczynały jako skandal. Impresjonizm — dziś synonim „ładnego malarstwa” — był w latach 70. XIX wieku artystyczną rewoltą, wyśmiewaną przez krytykę i odrzucaną przez oficjalne salony. Wyjaśniamy, co to jest impresjonizm, skąd wzięła się nazwa-obelga i po czym rozpoznać ten styl na pierwszy rzut oka.
Skąd się wziął? Paryż kontra akademia
W połowie XIX wieku o karierze malarza we Francji decydował oficjalny Salon — wystawa, na której obowiązywały akademickie reguły: tematy historyczne i mitologiczne, gładka, „wylizana” faktura, ciemne pracowniane światło. Grupa młodych artystów — Claude Monet, Pierre-Auguste Renoir, Camille Pissarro, Alfred Sisley, Edgar Degas, Berthe Morisot — uznała ten kanon za martwy. Interesowało ich życie współczesne i to, jak naprawdę widzimy świat: w ruchu, w zmiennym świetle, kątem oka. Pomogła technika: wynalazek farb w tubkach uwolnił malarzy od pracowni — można było wyjść ze sztalugami w plener i malować bezpośrednio przed motywem, ścigając się ze słońcem.
Nazwa, która miała być policzkiem
W 1874 roku, zmęczeni odrzuceniami, artyści zorganizowali własną, niezależną wystawę w atelier fotografa Nadara. Wśród prac wisiał pejzaż Moneta „Impresja, wschód słońca” — portowa mgła Hawru naszkicowana błyskawicznymi plamami. Krytyk Louis Leroy zadrwił z tytułu, nazywając całą grupę „impresjonistami” — malarzami niedokończonych „wrażeń”. Obelga okazała się strzałem w dziesiątkę: nazwa idealnie opisywała program grupy i artyści przyjęli ją z przekorą. Do 1886 roku odbyło się osiem wystaw impresjonistów, a szyderstwa krytyki stopniowo zamieniały się w kolejki kupców.
Cechy stylu: jak maluje impresjonista
Sedno tkwi w odwróceniu hierarchii: nie przedmiot jest ważny, lecz światło, które na niego pada. Stąd wszystkie znaki rozpoznawcze: szybkie, widoczne pociągnięcia pędzla (obraz „scala się” dopiero z dystansu), czyste kolory kładzione obok siebie zamiast mieszania na palecie, kolorowe cienie (fiolet i błękit zamiast czerni), rozedrgane kontury. Tematy równie rewolucyjne w swej zwyczajności: kawiarnie, ogrody, regaty, dworce kolejowe, spacerowicze — współczesność zamiast antycznych bogów. Monet potrafił malować ten sam stog siana czy fasadę katedry w Rouen kilkanaście razy, bo o innej godzinie było to — w sensie świetlnym — zupełnie inne zjawisko.
Wielka piątka: kogo warto znać
| Malarz | Znak rozpoznawczy | Słynne motywy |
|---|---|---|
| Claude Monet | światło i serie | nenufary, katedra w Rouen, stogi |
| Pierre-Auguste Renoir | radość życia, portrety | „Bal w Moulin de la Galette” |
| Edgar Degas | ruch, nietypowe kadry | baletnice, wyścigi konne |
| Camille Pissarro | wiejskie i miejskie pejzaże | bulwary Paryża |
| Berthe Morisot | intymne sceny domowe | portrety kobiet i dzieci |
Warto pamiętać, że Degas nie znosił określenia „impresjonista” i rzadko malował w plenerze — grupa była luźnym sojuszem indywidualistów, nie sektą z regulaminem. Łączył ich wspólny wróg (akademia) i wspólna fascynacja: nowoczesne życie widziane świeżym okiem.
Maluję to, co widzę, a nie to, co wiem, że tam jest — tak można streścić całą impresjonistyczną rewolucję w jednym zdaniu.
Credo impresjonistów
Co było potem: dzieci rewolucji
Impresjonizm otworzył drzwi, przez które natychmiast przeszli kolejni buntownicy. Postimpresjoniści — Cézanne, Gauguin i van Gogh — uznali, że samo „wrażenie” to za mało, i poprowadzili malarstwo ku konstrukcji, symbolowi i ekspresji (o najsłynniejszym z nich piszemy w tekście kim był Vincent van Gogh). Neoimpresjoniści z Seuratem rozbili plamę na naukowe kropki (pointylizm). W dłuższej perspektywie impresjonizm okazał się pierwszą kostką domina, która przewróciła akademicki porządek i doprowadziła — przez fowizm i kubizm — aż do sztuki abstrakcyjnej, której poświęcamy osobny przewodnik: co to jest abstrakcjonizm.
Gdzie oglądać i jak patrzeć
Największe kolekcje impresjonistów mieszczą się w paryskim Musée d’Orsay i Orangerie (panoramiczne „Nenufary” Moneta), ale znakomite płótna wiszą też w Londynie, Nowym Jorku i Chicago. Praktyczna rada muzealna: na obrazy impresjonistów patrz z dwóch odległości — z bliska zobaczysz brawurową kuchnię pędzla, z kilku metrów plamy „zaskoczą” w światło i powietrze. To ćwiczenie ze świadomego patrzenia opisujemy szerzej w poradniku jak analizować i interpretować obraz, a listę płócien, od których warto zacząć przygodę ze sztuką, znajdziesz w naszym przeglądzie najsłynniejszych obrazów świata.
Najczęściej zadawane pytania
Co to jest impresjonizm najprościej?
Kierunek w malarstwie z lat 70.–80. XIX wieku, który zamiast wiernego odwzorowania przedmiotów malował ulotne wrażenie chwili — przede wszystkim grę światła i koloru, szybkimi, widocznymi pociągnięciami pędzla.
Skąd nazwa „impresjonizm”?
Od obrazu Moneta „Impresja, wschód słońca” — krytyk użył słowa szyderczo wobec całej grupy, a artyści przyjęli obelgę jako nazwę własną.
Czym różni się impresjonizm od realizmu?
Realizm dąży do wiernego oddania rzeczywistości, impresjonizm — do oddania jej chwilowego wyglądu w konkretnym świetle; szczegół ustępuje wrażeniu.
Podsumowanie
Impresjonizm to moment, w którym malarstwo wyszło z pracowni na słońce i uznało, że sposób widzenia bywa ciekawszy niż widziany przedmiot. Obelga stała się nazwą, skandal — klasyką, a lekcja pozostaje aktualna: warto patrzeć na świat tak, jakby się go widziało pierwszy raz.