Nowak Magdalena„To mógłby namalować pięciolatek” — zdanie wypowiadane przed obrazami abstrakcyjnymi częściej niż jakiekolwiek inne w muzeach świata. A jednak te „bazgroły” wiszą obok Rembrandtów, kosztują dziesiątki milionów i potrafią zatrzymać widza na kwadrans. Co to jest abstrakcjonizm, skąd się wziął i — najważniejsze — jak na niego patrzeć, żeby coś „zaskoczyło”? Oto instrukcja obsługi sztuki bez tematu.
Definicja: malarstwo, które niczego nie udaje
Sztuka abstrakcyjna (bezprzedmiotowa) to malarstwo, które rezygnuje z przedstawiania rozpoznawalnego świata: nie ma tu drzewa, twarzy ani martwej natury — są kolory, formy, linie, faktury i relacje między nimi. Program brzmi radykalnie, ale opiera się na prostej obserwacji: skoro muzyka porusza nas bez „przedstawiania” czegokolwiek, dlaczego malarstwo nie miałoby działać czystym kolorem i kompozycją, jak muzyka dźwiękiem i rytmem? Nieprzypadkowo pionierzy abstrakcji tytułowali obrazy „Kompozycjami” i „Improwizacjami” — terminami wprost z sal koncertowych.
Jak do tego doszło: droga w pięciu krokach
Abstrakcja nie spadła z nieba — to finał procesu, który sztuka przeszła w pół wieku. Impresjoniści pokazali, że plama i światło bywają ważniejsze niż kontur (cały kierunek opisujemy w tekście co to jest impresjonizm). Cézanne sprowadzał naturę do walców i kul; kubiści rozbili przedmiot na płaszczyzny widziane z wielu stron naraz. Około 1910 roku pozostał ostatni krok: wyrzucić przedmiot całkiem. Wykonało go niemal równocześnie kilkoro artystów — Wassily Kandinsky (z teorią „duchowości w sztuce” i malarstwem jak symfonia), szwedzka prekursorka Hilma af Klint (której wielkoformatowe abstrakcje, malowane w ukryciu, świat odkrył dopiero po dekadach), Kazimierz Malewicz ze swoim „Czarnym kwadratem” i Piet Mondrian, który doszedł do siatki czarnych linii i trzech barw podstawowych. Awangarda miała też mocny polski rozdział: unizm Władysława Strzemińskiego i rzeźby Katarzyny Kobro to eksport klasy światowej.
Dwie wielkie rodziny abstrakcji
| Nurt | Logika | Patroni |
|---|---|---|
| Abstrakcja „gorąca” (organiczna) | emocja, gest, spontaniczność | Kandinsky, Pollock, de Kooning |
| Abstrakcja „zimna” (geometryczna) | porządek, siatka, kalkulacja | Mondrian, Malewicz, Strzemiński |
| Ekspresjonizm abstrakcyjny | wielki format, akt malowania jako dramat | Pollock, Rothko |
| Op-art i pochodne | iluzja optyczna, wibracja | Vasarely, Riley |
Po 1945 roku środek ciężkości przeniósł się do Nowego Jorku: Jackson Pollock kładł płótno na podłodze i „tańczył” nad nim z farbą (action painting), a Mark Rothko malował pulsujące prostokąty koloru, przed którymi widzowie do dziś miewają łzy w oczach — sam artysta twierdził, że maluje podstawowe ludzkie emocje, nie „abstrakcję”. To ważna lekcja: dla twórców ta sztuka nigdy nie była „o niczym” — była o wszystkim, co nie ma kształtu: muzyce, duchowości, lęku, harmonii.
Pytanie „co to przedstawia” jest wobec abstrakcji jak pytanie „o czym jest” wobec symfonii — można je zadać, ale odpowiedź i tak trzeba usłyszeć samemu.
Muzyczna analogia Kandinsky’ego
„Pięciolatek by to namalował” — rozprawiamy się z klasyką
Trzy szybkie odpowiedzi. Po pierwsze: nie namalował — a Pollock, Mondrian czy Rothko tak; w sztuce, jak w nauce, liczy się bycie pierwszym i konsekwencja systemu, nie tylko manualna trudność. Po drugie, prostota bywa pozorna: pod „paskami” Rothki leżą dziesiątki laserunków, a „przypadkowe” chlapnięcia Pollocka mają rytm, którego analitycy dopatrują się nawet w statystyce fraktalnej. Po trzecie — i najuczciwiej — abstrakcja przesunęła wartość z rzemiosła iluzji na decyzję, kompozycję i działanie na widza; można tej zamiany nie kupować, ale warto ją najpierw zrozumieć. Rynek, nawiasem mówiąc, kupił ją entuzjastycznie — dlaczego płótna bez tematu kosztują fortuny, tłumaczymy w tekście dlaczego obrazy są tak drogie.
Instrukcja patrzenia: pięć minut z abstrakcją
Stań przed obrazem i odpuść odruch nazywania. Krok 1: pierwsze wrażenie — ciepło czy chłód, spokój czy niepokój, głośno czy cicho? Krok 2: ruch oka — dokąd prowadzą linie i plamy, gdzie jest ciężar kompozycji? Krok 3: materia — podejdź: faktura, ślady narzędzi, warstwy. Krok 4: tytuł i data — czasem klucz, czasem przewrotny żart. Krok 5: wróć na dystans i sprawdź, czy obraz „zmienił się” po tej minucie. To dokładnie ten sam trening uważności, który polecamy przy każdej sztuce w przewodniku jak analizować i interpretować obraz — abstrakcja po prostu wymusza go uczciwiej, bo nie da się uciec w anegdotę. A jeśli złapiesz bakcyla, wiedz, że malowanie własnych abstrakcji to jedno z najlepszych ćwiczeń z koloru i kompozycji — łagodne wejście proponujemy w poradniku malarstwo dla początkujących.
Najczęściej zadawane pytania
Co to jest sztuka abstrakcyjna najprościej?
Malarstwo (i rzeźba), które nie przedstawia rozpoznawalnych przedmiotów — działa samym kolorem, formą, linią i kompozycją, jak muzyka dźwiękiem.
Kto namalował pierwszy obraz abstrakcyjny?
Tradycyjnie wskazuje się Kandinsky’ego (ok. 1910–13), ale badania przywróciły pierwszeństwo Hilmie af Klint, malującej abstrakcje już od 1906 roku — historia sztuki wciąż koryguje tę metrykę.
Jak odróżnić abstrakcję od surrealizmu?
Surrealizm przedstawia rozpoznawalne rzeczy w niemożliwych zestawieniach; abstrakcja nie przedstawia niczego. Miękkie zegary to surrealizm, kolorowe pola Rothki — abstrakcja.
Podsumowanie
Abstrakcjonizm to zakład, że kolor i forma umieją mówić bez pośrednictwa przedmiotów — zakład wygrany, sądząc po stu latach emocji przed „obrazami o niczym”. Wystarczy zmienić pytanie z „co to przedstawia” na „co to ze mną robi” — i dać płótnu uczciwą minutę.