Michał Świder należał do tych polskich malarzy, których twórczości trudno przypisać jedną prostą etykietę. Religijność jego obrazów nie ograniczała się do obecności biblijnego motywu, krzyża czy postaci świętego. Sacrum pojawiało się głębiej — w sposobie budowania światła, w ciszy kompozycji, w dawnych technikach, łacińskich sentencjach i przekonaniu, że obraz może dotykać rzeczywistości niewidzialnej, informuje Fine Art Express.
Malarz urodził się w 1962 roku w Sędziszowie Małopolskim, zmarł 6 lutego 2019 roku w Czernichowie. W 1990 roku ukończył Wydział Malarstwa Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, gdzie studiował między innymi u Zbysława Marka Maciejewskiego i Janiny Kraupe-Świderskiej. Źródła poświęcone jego dorobkowi wskazują na związki jego sztuki z symbolizmem, modernizmem, włoskim trecentem oraz tradycjami artystycznymi Dalekiego Wschodu.
Michał Świder — malarz, który szukał „trzeciego wymiaru”
Najbardziej interesujące w twórczości Świdra jest to, że malarstwo sakralne nie oznaczało dla niego prostego ilustrowania prawd wiary.
Sam artysta ujmował tę kwestię precyzyjnie:
„Dla mnie najważniejsze są obrazy, w których udało mi się dotknąć «trzeciego wymiaru», czyli wymiaru duchowego”.
W tej samej wypowiedzi określał ten wymiar jako rodzaj sacrum.
To istotne rozróżnienie. Obraz religijny może przedstawiać scenę biblijną, ale pozostać przede wszystkim ilustracją. U Świdra duchowość była wpisana także w dzieła, których ikonografia nie prowadziła widza bezpośrednio do kościoła czy Biblii.
Sacrum nie musiało mieć aureoli.
Mogło pojawiać się w świetle wpadającym przez okno, w spojrzeniu postaci, zwierzęciu potraktowanym jako znak, w napięciu między cielesnością a transcendencją albo w łacińskim tytule wymagającym od odbiorcy zatrzymania się przed obrazem na dłużej.
Taką metodę odbioru dobrze uzupełnia przewodnik po analizie i interpretacji obrazu, ponieważ u Świdra znaczenie nie zawsze znajduje się w głównym motywie. Nierzadko trzeba go szukać w świetle, układzie postaci, przedmiotach albo pozornie drugorzędnych detalach.
Dlaczego mówi się o „malarstwie pobożnym”?
Określenie „pobożne” może być mylące, jeśli rozumieć je jako synonim sztuki przeznaczonej wyłącznie do kościoła.
W przypadku Świdra znacznie trafniej mówić o malarstwie wyrastającym z religijnej wrażliwości artysty.
Monika Grądzka-Holvoote, analizując jego twórczość na łamach „Christianitas”, zwracała uwagę, że nie wszystkie obrazy malarza miały ściśle religijną tematykę. Świder tworzył również akty i dzieła przeznaczone dla prywatnych odbiorców. Autorka proponowała więc postrzegać go przede wszystkim jako artystę „wrażliwego religijnie”, a nie twórcę ograniczonego do tradycyjnego malarstwa kościelnego.
To właśnie w tym miejscu kryje się specyfika jego sztuki sacrum.
Nie chodzi o katalog tematów. Chodzi o sposób widzenia.
| Element twórczości Świdra | Znaczenie |
|---|---|
| włoskie trecento | źródło kompozycji, warsztatu i wyobraźni |
| symbolizm | odejście od dosłownego opowiadania |
| łacińskie napisy | dodatkowa warstwa znaczeniowa |
| tradycyjne techniki | świadomy dialog z dawnymi mistrzami |
| światło i cisza | budowanie atmosfery metafizycznej |
| Biblia i apokryfy | źródła tematów i symboli |
| fresk | bezpośrednie nawiązanie do tradycji dawnego malarstwa sakralnego |
Duccio, Simone Martini i Cennino Cennini — dlaczego dawne malarstwo było dla niego tak ważne?
Świder nie korzystał z historii sztuki jak z katalogu efektownych cytatów.
Janusz Kotański, poeta i wieloletni przyjaciel malarza, wspominał, że szczególnie bliscy byli mu mistrzowie szkoły sieneńskiej: Duccio, Simone Martini oraz bracia Lorenzetti. Malarz miał również sam przygotowywać farby, korzystając ze wskazówek pozostawionych przez Cennina Cenniniego — autora słynnego średniowiecznego traktatu o warsztacie malarskim.
Kotański opisywał jego stosunek do malowania bardzo krótko:
„Czym dla Michała było malarstwo? Życiem”.
W tym zdaniu jest więcej niż artystyczna deklaracja. Dawny warsztat wymagał cierpliwości, powolnego budowania powierzchni i respektowania właściwości materiału. Świder celowo wybierał język stojący w opozycji do kultury szybkiego obrazu.
Technika była u niego częścią znaczenia.
Dzięki temu jego malarstwo może przywoływać atmosferę dawnych tablic czy fresków bez zmieniania się w rekonstrukcję średniowiecza.
Jednocześnie sam artysta wyraźnie bronił swojej odrębności:
„Nie jestem prostym naśladowcą. Nikt nie pomyli moich obrazów”.
To zdanie dobrze wyjaśnia mechanizm jego sztuki: tradycja była fundamentem, lecz nie gotowym szablonem.
Freski Michała Świdra — sacrum wychodzi poza płótno
Relacja Świdra ze sztuką religijną była bardzo konkretna. Artysta wykonywał również realizacje przeznaczone do przestrzeni kościelnych.
Według bazy rynku sztuki Artinfo jest autorem fresku La Leggenda di Margherita w Fabriano we Włoszech z 1993 roku, fresku Narodziny Maryi oraz mozaiki w kościele w Płokach koło Trzebini z 1994 roku, a także Kaplicy św. Barbary w Czyżówce, realizowanej w latach 1995–1996.
Szczególnie interesujące są Narodziny Maryi.
Kotański wspominał, że w przedstawieniu tym święta Anna kieruje palec ku ustom, podczas gdy światło wpada do wnętrza przez niewielkie okno, a na parapecie pojawia się gołębica. Scena została więc skonstruowana nie tylko poprzez narrację, ale również poprzez gest, światło i symbole.
To zupełnie inny sposób traktowania tradycji niż proste kopiowanie historycznego wzoru.
Widz zainteresowany tym, jak przez stulecia rozwijał się język religijnej ikonografii, może porównać ten mechanizm choćby z symboliką Czarnej Madonny albo ze sposobem budowania znaczeń w „Madonnie ze szczygłem” Rafaela.
Gołąb, gronostaj, okno — przedmioty u Świdra nie są niewinne
W obrazach Michała Świdra szczególną funkcję pełnią symbole. Nie zawsze są nachalne. Nierzadko wyglądają jak zwyczajne elementy przedstawienia, dopóki nie zacznie się zestawiać ich z tytułem, kontekstem religijnym albo biografią malarza.
Jednym z najbardziej charakterystycznych motywów stał się gronostaj — ermellino.
Artinfo podaje, że fantastyczne zwierzę namalowane przez Świdra w 1993 roku na fresku w Fabriano zostało przez Włochów uznane za gronostaja i później zaczęło pełnić funkcję swoistego znaku artysty. Od 1997 roku Świder opatrywał odwrocia swoich obrazów specjalną pieczęcią „Ermellino”, zawierającą między innymi wyobrażenie Chrystusa uzdrawiającego ślepca oraz łacińskie hasło odnoszące się do pytania o świat.
Hasło brzmiało:
„Quid mundus est?” — „Cóż jest świat?”
Nie był to przypadkowy ornament pracowni. Pytanie doskonale pasuje do malarstwa, w którym rzeczywistość materialna niemal zawsze wydaje się prowadzić gdzieś dalej.
Podobny mechanizm można zobaczyć w polskim symbolizmie XIX wieku. W malarstwie Jacka Malczewskiego realna postać czy przedmiot również bardzo szybko stają się nośnikiem dodatkowego sensu.
U Świdra odbywa się to jednak ciszej.
Między pięknem a niepokojem
Jego obrazy są często harmonijne, precyzyjnie narysowane i wysmakowane kolorystycznie. Artinfo zwraca uwagę właśnie na tradycyjny warsztat, subtelny koloryt i dokładność rysunku.
Nie należy jednak mylić tej elegancji ze spokojem pozbawionym napięcia.
W obrazie Świdra człowiek może sprawiać wrażenie zawieszonego między światem cielesnym a duchowym. Czasami decyduje o tym spojrzenie. Innym razem pustka wokół postaci, zamknięte okno, zwierzę albo fragment architektury.
Dlatego blisko jego twórczości do szerzej rozumianego polskiego malarstwa metafizycznego, w którym realistyczna forma nie zamyka interpretacji, lecz staje się punktem wyjścia do pytań o rzeczy istniejące poza tym, co można zobaczyć.
Dlaczego w tej sztuce pojawiają się akty?
To jeden z ciekawszych paradoksów w twórczości malarza kojarzonego z sacrum.
Świder przedstawiał kobiety, w tym akty, a jego modelką bywała żona. Kotański pisał o obecnej w tych przedstawieniach zmysłowości, ale podkreślał jednocześnie brak wulgarności.
Nie przeczy to religijnemu wymiarowi jego sztuki.
W europejskim malarstwie ciało od stuleci mogło oznaczać zarówno erotyzm, jak i niewinność, kruchość, stworzenie, cierpienie czy przemijanie. W twórczości Świdra cielesność staje się częścią tego samego pytania, które pojawia się w jego scenach symbolicznych: co w człowieku należy wyłącznie do świata materialnego, a co przekracza jego granice?
Takie podejście odróżnia go od artysty tworzącego wyłącznie obrazy dewocyjne.
Świder jako symbolista, nie ilustrator religii
Próba zamknięcia Michała Świdra wyłącznie w kategorii „malarza religijnego” byłaby więc uproszczeniem.
Jego sztuka znajduje się na przecięciu kilku tradycji:
- dawnego malarstwa włoskiego,
- chrześcijańskiej ikonografii,
- symbolizmu,
- malarstwa metafizycznego,
- klasycznego warsztatu,
- prywatnej duchowości,
- współczesnego indywidualizmu artystycznego.
Właśnie dlatego obrazy Świdra zachowują autonomię również poza przestrzenią religijną.
Można je oglądać jako dzieła człowieka wierzącego. Można analizować ich warsztat. Można czytać symbole. Można wreszcie potraktować je jako malarskie pytania o granicę widzialnego.
Najciekawsze zaczyna się wtedy, gdy żadna z tych interpretacji nie wystarcza sama.
Michał Świder na rynku i w galeriach
Świder przez wiele lat był związany z krakowską Galerią Sztuki Współczesnej Kersten. Artinfo wskazuje, że współpraca rozpoczęła się w 1995 roku i trwała do śmierci malarza. Jego wystawy prezentowano nie tylko w Polsce, lecz również między innymi w Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych, Niemczech i we Włoszech.
Galeria Kersten nadal posiada rozbudowany katalog jego twórczości — w aktualnym zestawieniu artystów figuruje ponad sto prac Świdra.
To ważne również z punktu widzenia historii recepcji artysty. Świder nie stał się nazwiskiem popkulturowym na skalę Beksińskiego czy Nowosielskiego. Jego obrazy funkcjonowały raczej w węższym obiegu kolekcjonerskim i galeryjnym.
Pasuje to do charakteru samego malarstwa: skupionego, powolnego i wymagającego odbiorcy, który nie oczekuje natychmiastowego efektu.
Jak patrzeć na obrazy Michała Świdra?
Najlepiej bez pośpiechu.
Pierwsze spojrzenie powinno objąć kompozycję i relacje pomiędzy postaciami. Dopiero później warto analizować drobne elementy.
Szczególną uwagę warto zwrócić na:
- źródło i charakter światła;
- gesty dłoni oraz kierunek spojrzenia postaci;
- zwierzęta pojawiające się w przedstawieniu;
- okna, drzwi i inne granice przestrzeni;
- łacińskie tytuły oraz inskrypcje;
- związki obrazu z Biblią, apokryfami i dawną ikonografią;
- nawiązania do malarstwa włoskiego XIV i XV wieku.
Dopiero zestawienie tych elementów pozwala zobaczyć, że pozornie spokojne przedstawienie może mieć kilka warstw znaczeniowych.
Cicha sztuka sacrum
Michał Świder nie próbował tworzyć malarstwa religijnego poprzez mnożenie oczywistych znaków wiary. Znacznie bardziej interesowała go możliwość dotarcia poprzez obraz do rzeczy, których nie można przedstawić wprost.
Dlatego w jego twórczości równie ważne jak postać są cisza, pustka i światło. Równie ważny jak temat jest warsztat. Równie istotna jak Biblia może być pamięć o średniowiecznym mistrzu przygotowującym pigment albo renesansowym fresku oglądanym we Włoszech.
Na tym polega siła jego sztuki. Nie przedstawia sacrum jak przedmiotu.
Próbuje stworzyć warunki, w których odbiorca sam może poczuć jego obecność.
FAQ — najczęściej zadawane pytania
Kim był Michał Świder?
Michał Świder był polskim malarzem urodzonym w 1962 roku w Sędziszowie Małopolskim. Ukończył Wydział Malarstwa ASP w Krakowie w 1990 roku. Zmarł 6 lutego 2019 roku w Czernichowie.
Co charakteryzuje malarstwo Michała Świdra?
Jego obrazy łączą tradycyjne techniki, precyzyjny rysunek, subtelną kolorystykę, symbolizm oraz inspiracje sztuką włoskiego trecenta. Istotnym elementem twórczości jest także zainteresowanie wymiarem duchowym.
Czy Michał Świder malował wyłącznie obrazy religijne?
Nie. Tworzył zarówno realizacje kościelne i dzieła czerpiące z Biblii, jak również portrety, akty oraz symboliczne malarstwo sztalugowe. Dlatego trafniejsze jest określenie go jako artysty o silnej wrażliwości religijnej niż wyłącznie malarza sakralnego.
Jakie realizacje sakralne stworzył Michał Świder?
Do wymienianych w źródłach należą fresk La Leggenda di Margherita w Fabriano, Narodziny Maryi i mozaika w kościele w Płokach oraz Kaplica św. Barbary w Czyżówce.
Skąd w twórczości Świdra zainteresowanie dawnymi technikami?
Malarz fascynował się między innymi sztuką włoskiego trecenta. Według wspomnień Janusza Kotańskiego sam przygotowywał farby, odwołując się do zaleceń Cennina Cenniniego.
Co oznaczało „Ermellino”?
Ermellino, czyli po włosku gronostaj, stał się osobistym znakiem Świdra po jego pobycie w Fabriano. Motyw trafił również na pieczęć umieszczaną od 1997 roku na odwrocie jego obrazów.
Gdzie szukać prac Michała Świdra?
Jego twórczość znajduje się w kolekcjach prywatnych, pojawia się na rynku aukcyjnym oraz w ofercie galerii. Szczególnie długo związany był z krakowską Galerią Kersten, która nadal prezentuje rozbudowany katalog jego prac.
Malarstwo Michała Świdra wymaga od widza więcej niż rozpoznania religijnego motywu. Warto patrzeć na nie poprzez symbol, technikę i światło — a następnie skonfrontować tę metodę z innymi przykładami malarstwa religijnego oraz polskiego symbolizmu. To właśnie między dawną ikonografią a osobistym językiem Świdra znajduje się najbardziej charakterystyczna cecha jego twórczości: sacrum, które nie narzuca się widzowi, lecz czeka na jego uwagę.
Więcej informacji na ten temat oraz innych praktycznych porad znajdziesz na naszej stronie. Polecamy również przeczytać: Claude Monet — malarz światła i ojciec impresjonizmu. Jak zmienił historię sztuki