Abstrakcjonizm to nurt sztuki, w którym kolor, linia, kształt, rytm, proporcje i relacje między elementami obrazu mogą przejąć rolę tradycyjnie przypisywaną przedstawianiu ludzi, przedmiotów czy pejzaży. Nie oznacza to jednak, że obraz abstrakcyjny jest „bez tematu” albo powstał przypadkowo. Jak informuje Fine Art Express, około 1912 roku Wassily Kandinsky, František Kupka, Francis Picabia i Robert Delaunay należeli do artystów prezentujących publicznie pierwsze radykalnie abstrakcyjne obrazy.
Najprostsza odpowiedź na pytanie co to jest abstrakcjonizm brzmi więc: jest to sztuka, która nie musi kopiować widzialnej rzeczywistości, aby budować znaczenie. Widz nie zawsze ma rozpoznać drzewo, twarz czy budynek. Powinien natomiast zwrócić uwagę na napięcie między formami, kontrasty kolorystyczne, kierunek linii, rytm kompozycji, skalę oraz sposób wykorzystania pustej przestrzeni. Kandinsky świadomie dążył do sztuki niezależnej od obserwacji świata zewnętrznego, a inspiracją była dla niego między innymi muzyka, która również potrafi wywoływać emocje bez przedstawiania konkretnego przedmiotu.
Abstrakcjonizm nie oznacza „malowania czegokolwiek”
Jednym z najczęstszych nieporozumień jest przekonanie, że obraz abstrakcyjny nie ma zasad. Historia sztuki pokazuje coś przeciwnego. Artyści tworzący abstrakcję opracowywali własne systemy kompozycyjne, badali oddziaływanie barw, geometrię, powtarzalność form, relacje między figurą a tłem czy wizualną dynamikę obrazu.
Brak przedstawionego przedmiotu nie oznacza braku struktury.
Dobrym przykładem jest Kandinsky. W jego twórczości przechodzenie do abstrakcji było procesem stopniowym. Guggenheim przypomina, że jeszcze w pracach z początku XX wieku widoczne były pejzaże, postacie, konie, wzgórza czy wieże. Z czasem elementy te stawały się coraz mniej dosłowne, a większego znaczenia nabierały kolor, linia oraz rytm.
MoMA przywołuje pytanie zapisane przez artystę w 1911 roku:
„Must we not then renounce the object altogether…?”
(Wassily Kandinsky, „Concerning the Spiritual in Art”, 1911; cytat przywołany przez Museum of Modern Art).
Pytanie dobrze pokazuje problem, z którym mierzyła się ówczesna awangarda: czy malarstwo potrzebuje rozpoznawalnego przedmiotu, aby pozostać malarstwem?
Jak narodziła się abstrakcja
Nie da się wskazać jednego momentu, w którym cała sztuka figuratywna została zastąpiona abstrakcją. Był to równoległy proces rozwijający się w różnych europejskich środowiskach artystycznych.
MoMA datuje przełomowy okres na lata 1910–1925. W różnych miastach artyści zaczęli niemal równocześnie eksperymentować z obrazami, których najważniejszym elementem przestało być odwzorowanie świata. Wśród kluczowych nazwisk muzeum wymienia między innymi Kandinsky’ego, Kupkę, Picabię, Delaunaya, Mondriana i Malewicza.
Nie powstał jednak jeden wspólny „styl abstrakcyjny”. Rozwinęły się różne kierunki.
Najważniejsze z nich to między innymi:
- abstrakcja ekspresyjna — swobodniejsze formy, ruch, kolor i emocjonalne oddziaływanie;
- abstrakcja geometryczna — kompozycje konstruowane za pomocą figur, linii i regularnych układów;
- suprematyzm Kazimierza Malewicza — radykalne wykorzystanie podstawowych form geometrycznych;
- neoplastycyzm związany z Pietem Mondrianem — redukcja środków do pionów, poziomów i ograniczonego zestawu barw;
- sztuka nieprzedstawiająca, czyli taka, która nie odwołuje się bezpośrednio do rozpoznawalnych obiektów.
Guggenheim podaje, że Malewicz około 1914 roku wypracował suprematyzm, w którym relacje pomiędzy kolorem i figurami geometrycznymi miały funkcjonować niezależnie od tradycyjnego przedstawienia rzeczywistości.
Abstrakcja a sztuka nieprzedstawiająca — to nie zawsze to samo
To rozróżnienie pomaga zrozumieć wiele obrazów.
Abstrakcja może powstać poprzez przekształcenie realnego motywu. Artysta bierze krajobraz, człowieka albo przedmiot, upraszcza jego formę, zmienia proporcje lub redukuje szczegóły, aż pierwotny motyw staje się trudny do rozpoznania.
Sztuka całkowicie nieprzedstawiająca może natomiast od początku opierać się na układzie linii, kolorów i figur, bez punktu wyjścia w konkretnym obiekcie.
To dlatego pytanie „co przedstawia ten obraz?” nie zawsze jest najlepszym pytaniem.
W części abstrakcyjnych prac przedmiot nie został ukryty. Po prostu nie jest podstawą kompozycji.
Jak oglądać obraz abstrakcyjny krok po kroku
Największy problem pojawia się zwykle wtedy, gdy odbiorca próbuje oglądać abstrakcję dokładnie tak samo jak realistyczny pejzaż lub portret.
W przypadku obrazu figuratywnego naturalne pytanie brzmi: „co tutaj widzę?”. Przy abstrakcji warto zmienić kolejność.
1. Najpierw zobacz całość
Nie próbuj od razu szukać ukrytej twarzy, domu czy zwierzęcia.
Sprawdź:
- gdzie znajduje się wizualny środek ciężkości;
- czy kompozycja jest symetryczna;
- czy jedna część obrazu wydaje się cięższa od pozostałych;
- czy elementy są skupione, czy rozproszone;
- gdzie pozostawiono pustą przestrzeń.
Już samo rozmieszczenie form może tworzyć napięcie.
2. Sprawdź kolor
W abstrakcjonizmie kolor często nie opisuje przedmiotu. Może funkcjonować samodzielnie.
Zwróć uwagę, czy artysta zestawia:
- barwy jasne i ciemne;
- kolory ciepłe i chłodne;
- duże jednolite powierzchnie;
- niewielkie kontrastowe akcenty;
- barwy podobne czy przeciwstawne.
Kandinsky uważał, że kolor ma własną siłę oddziaływania. MoMA przytacza jego słowa:
„Color is a means of exerting direct influence upon the soul.”
(Wassily Kandinsky, „Concerning the Spiritual in Art”; cytat przywołany przez MoMA).
Nie trzeba podzielać filozoficznych przekonań Kandinsky’ego, aby zauważyć praktyczny sens tej koncepcji: czerwony prostokąt na dużej białej powierzchni działa inaczej niż ten sam prostokąt otoczony czernią.
3. Obserwuj linie i kierunki
Linia może prowadzić wzrok.
Poziome układy często stabilizują kompozycję, pionowe mogą ją porządkować, a przekątne zwiększać wrażenie ruchu. Linie krzywe wprowadzają inny rytm niż ostre geometryczne podziały.
Nie jest to uniwersalny „słownik”, w którym każda linia ma zawsze jedno znaczenie. Kluczowe są relacje pomiędzy elementami konkretnego dzieła.
4. Poszukaj rytmu
Rytm w obrazie działa częściowo podobnie jak w muzyce.
Może wynikać z powtarzania:
- figur;
- kolorów;
- odstępów;
- kierunków;
- plam;
- linii.
Kandinsky otwarcie porównywał możliwości malarstwa z muzyką i dążył do tego, aby kolor i forma uzyskały większą niezależność od świata przedstawionego. Guggenheim opisuje właśnie tę inspirację jako jeden z fundamentów jego myślenia o abstrakcji.
5. Sprawdź, czy obraz naprawdę jest całkowicie abstrakcyjny
Granica nie zawsze jest oczywista.
Wczesne prace Kandinsky’ego dobrze pokazują, że kompozycja może wyglądać niemal abstrakcyjnie, a jednocześnie zachowywać ślady pejzażu, budynków czy postaci. Guggenheim wskazuje, że jeszcze około 1913 roku w jego pracach pozostawały fragmenty motywów przedstawiających, choć zostały podporządkowane ekspresji koloru i linii.
Dlatego lepiej myśleć o skali:
realizm → deformacja → częściowa abstrakcja → daleko posunięta abstrakcja → sztuka nieprzedstawiająca.
Nie każdy obraz musi znajdować się dokładnie w jednym punkcie tej skali.
Kandinsky, Malewicz i Mondrian: trzy różne drogi
Porównanie trzech artystów pozwala szybko zrozumieć, dlaczego słowo „abstrakcjonizm” obejmuje bardzo różne obrazy.
Wassily Kandinsky
U Kandinsky’ego ważne były ekspresja, kolor, ruch i analogie pomiędzy malarstwem a muzyką. Z czasem jego język wizualny również stawał się bardziej geometryczny — szczególnie w okresie związanym z Bauhausem. Guggenheim wskazuje, że w latach 20. artysta coraz częściej sięgał po precyzyjne figury geometryczne.
Kazimierz Malewicz
Malewicz poszedł w stronę zdecydowanej redukcji.
Suprematyzm opierał na podstawowych figurach geometrycznych i ich wzajemnych relacjach. Guggenheim datuje powstanie tego kierunku na około 1914 rok, a Tate wskazuje, że w 1915 roku artysta odrzucił przedstawiające obrazy na rzecz suprematyzmu.
Tutaj nie należy szukać realistycznej sceny ukrytej pod kwadratami czy prostokątami. Same figury są materiałem obrazu.
Piet Mondrian
Mondrian rozwijał jeszcze inny system.
Jego późniejsze kompozycje słyną z pionowych i poziomych czarnych linii oraz ograniczonej palety podstawowych kolorów. MoMA klasyfikuje takie prace w obrębie abstrakcji geometrycznej, czyli sztuki wykorzystującej geometryczne, linearne i nieprzedstawiające formy.
Co właściwie może być „tematem” abstrakcyjnego obrazu
Słowo „temat” bywa tu mylące.
Tematem obrazu nie musi być konkretna rzecz. Może nim być sam układ wizualny.
Artysta może badać:
- relacje pomiędzy dwoma kolorami;
- równowagę dużych i małych figur;
- napięcie między regularnością a chaosem;
- ruch w nieruchomym obrazie;
- rytm powtarzających się elementów;
- właściwości materiału i farby;
- relację między powierzchnią płótna a iluzją głębi.
W takim przypadku pytanie „co artysta namalował?” jest mniej użyteczne niż „jak obraz został zbudowany?”.
Dlaczego tytuł obrazu nie zawsze rozwiązuje zagadkę
Tytuły abstrakcyjnych prac bywają neutralne: „Kompozycja”, „Improwizacja”, „Numer”, „Bez tytułu”.
Nie musi to oznaczać, że twórca nie wiedział, o czym jest dzieło. Tytuł może celowo nie narzucać jednej interpretacji.
Seria „Compositions” Kandinsky’ego jest dobrym przykładem. MoMA podkreśla, że artysta koncentrował się w niej na możliwościach czystego malarstwa oraz na sile koloru i formy niezależnej od przedstawionego przedmiotu.
Czy trzeba znać biografię artysty
Nie, aby zacząć oglądać obraz. Tak, jeśli chce się go interpretować dokładniej.
Najpierw można analizować samo dzieło: kolor, linie, proporcje i kompozycję. Później warto sprawdzić datę powstania, miejsce, manifesty artystyczne, grupę, do której należał twórca, oraz kontekst historyczny.
Ma to znaczenie choćby w przypadku abstrakcji początku XX wieku. Rozwijała się ona w okresie gwałtownych eksperymentów artystycznych, równolegle z kubizmem, ekspresjonizmem, futuryzmem i zmianami zachodzącymi przed I wojną światową. Guggenheim opisuje lata 1910–1914 jako szczególnie intensywny okres przemian w europejskiej sztuce.
Najczęstszy błąd: „ja też mógłbym to namalować”
Techniczna prostota pojedynczego elementu nie mówi wiele o całym dziele.
Namowanie czarnego kwadratu, czerwonego prostokąta lub kilku linii może być proste jako czynność manualna. Trudniejsze pytanie brzmi: dlaczego konkretny artysta zdecydował się zastosować właśnie taki układ, w konkretnym czasie i w ramach określonej koncepcji sztuki?
W przypadku Malewicza geometryczna redukcja była częścią świadomie rozwijanego suprematyzmu. U Mondriana ograniczenie palety i siatka pionów oraz poziomów tworzyły konsekwentny język formalny. U Kandinsky’ego abstrakcja wiązała się z próbą uniezależnienia koloru i formy od funkcji przedstawieniowej.
Ocena obrazu abstrakcyjnego wyłącznie według trudności jego skopiowania prowadzi więc do pominięcia najważniejszego elementu: koncepcji i struktury.
Instrukcja obsługi abstrakcjonizmu w 60 sekund
Przed abstrakcyjnym obrazem warto zadać siedem pytań:
- Co widzę najpierw?
- Gdzie biegnie mój wzrok?
- Który kolor dominuje?
- Jakie elementy się powtarzają?
- Czy kompozycja jest spokojna czy dynamiczna?
- Czy istnieją ślady realnych przedmiotów?
- Co zmieniłoby się, gdyby usunąć jeden kluczowy kolor albo kształt?
Dopiero później warto przeczytać tytuł, opis muzealny i informacje o artyście.
Takie podejście pozwala zobaczyć, że obraz abstrakcyjny nie jest pustą powierzchnią wymagającą od widza wymyślenia dowolnej historii. Jest układem konkretnych decyzji wizualnych.
Abstrakcjonizm w jednym zdaniu
Abstrakcjonizm to sztuka, w której forma może przestać służyć odwzorowywaniu rzeczywistości i stać się samodzielnym środkiem budowania obrazu.
Dlatego określenie „obrazy bez tematu” jest wygodnym skrótem, ale nieprecyzyjnym. Temat może istnieć — tylko nie musi być człowiekiem, pejzażem czy przedmiotem. Może nim być kolor, rytm, przestrzeń, geometria, ruch albo relacja pomiędzy nimi.
Więcej informacji na ten temat oraz innych praktycznych porad znajdziesz na naszej stronie. Polecamy również przeczytać: Co jeść przed treningiem i po treningu? Tak ułóż posiłki bez skomplikowanej diety